Hygiëne aan boord betreft zowel de persoonlijke hygiëne als de arbeidshygiëne. Beiden hebben hun invloed op een veilig verblijf aan boord. In de binnenvaart komen veel situaties voor waarbij men met gevaarlijke stoffen, bacteriën of virussen in aanraking kan komen. Daarnaast kan men door het verkeerde gebruik van gereedschap of onzorgvuldige ladingbehandeling aan stoffen worden blootgesteld. Door het nemen van eenvoudige maatregelen, vastgelegd in de zogenaamde arbeidshygiënische strategie, is het mogelijk om te voorkomen dat men aan deze gevaren wordt blootgesteld.

Daar waar de hygiëne te wensen overlaat kan een risico voor de gezondheid ontstaan. De oorzaken van deze risico’s liggen in het onderhoud van systemen voor waterhuishouding en luchtbehandeling, maar kunnen ook in de aard van de vervoerde lading of de opslag van etenswaren en de behandeling hiervan liggen.

In de binnenvaart is min of meer al een eigen hygiënische norm aanwezig. Het feit dat de eigen woonomgeving bij de arbeidsplaats aanwezig is  vraagt om verantwoordelijkheid voor de hygiëne aan boord. Denk hierbij aan het niet dragen van schoenen in de woning, waarmee wordt voorkomen dat vuil van buiten wordt meegenomen. 
Afbeelding: onderhoud van luchtbehandelinginstallatie

In dit document wordt eerst een overzicht gegeven van de mogelijke risico’s op het gebied van hygiëne die aan boord van binnenvaartschepen kunnen voorkomen. In het geval van risico’s dient men doelmatig te handelen om de eventuele gevolgen zoveel mogelijk te beperken. Het is daarom zaak om zoveel als mogelijk van te voren in kaart te brengen hoe te reageren en te handelen in het geval van risico’s.

Door op de onderstreepte teksten te klikken gaat u naar voorbeelden en/of referentiemateriaal om het onderwerp te verduidelijken.

Onder hygiëne wordt verstaan dat de omgeving waar gewerkt wordt geen oorzaak is van ziekte- en gezondheidsklachten. Dit wordt bereikt door het nemen van preventieve maatregelen in de werkomgeving en bij ons zelf.

 
Risico’s
In de binnenvaartsector kunt u op het gebied van hygiëne aan boord met de volgende bedreigende situaties in aanraking komen:
  • Werken met:
    • brandstoffen
    • smeeroliën en vetten
    • koelwatertoevoegingen
    • reinigingsmiddelen
    • ontvetters bijtende stoffen (accuzuur)
    • gassen (acetyleen, propaan, zuurstof, kooldioxide)
    • verven (loodijzer-menie, zinkfosfaatprimer, dekverf)
    • oplosmiddelen (terpentine, thinner en aceton)
  • Verwerken van lading(resten).
  • Opslag van voedingsmiddelen of voedselafval.
  • Aanraking met bacteriën en virussen in de waterhuishouding of klimaatregeling.
  • Onvoldoende of niet goed gereinigde sanitaire voorzieningen,
  • Onvoldoende of niet goed onderhouden arbeidsmiddelen, waaronder werkkleding en       persoonlijke beschermingsmiddelen (PBM).
De wijze waarop mensen kunnen worden blootgesteld aan de schadelijke eigenschappen van (gevaarlijke) stoffen is uitgebreid beschreven in het onderdeel Blootstelling aan gevaarlijke stoffen van deze Arbocatalogus.
 
 
Afbeelding: onderhoud laat te wensen over en de hygiëne is niet best.

Elk werk brengt risico’s met zich mee. Sommige risico’s, zoals in aanraking komen met bacteriën, virussen of giftige stoffen, zijn niet zichtbaar. Het Arbobesluit benoemt deze gevaren en risico’s dan ook apart. De onderwerpen uit de Arbowet en het Arbobesluit die betrekking hebben op het onderwerp hygiëne zijn onder andere:

  1. Zwangere werknemers en borstvoeding (lactatie). Artikel 8 van de Arbowet en in hoofdstuk 1, afdeling 9 van het Arbobesluit, de artikelen 1.40, 1.41 en 1.42.
  2. Omgang met gevaarlijke stoffen, niet alleen die van de lading, maar ook die voor eigen gebruik, Arbobesluit hoofdstuk 4.
  3. Omgang met kankerverwekkende en mutagene stoffen inclusief asbest, Arbobesluit hoofdstuk 4.
  4. Omgang met biologische agentia zoals legionella, Arbobesluit hoofdstuk 4.
  5. Luchtbehandeling in accommodatie en werkruimten, Arbobesluit hoofdstuk 6.
  6. De keuze van persoonlijke beschermingsmiddelen, Arbobesluit hoofdstuk 8.
Als aanvulling op bovenstaande (punt 7) wordt tevens het onderwerp voedselveiligheid beschreven. Dit onderwerp komt niet aan bod in de Arbowet of het Arbobesluit en staat daarom min of meer los van de bovenstaande punten.
 
 
1 - Zwangere werknemers en lactatie
In de binnenvaart is het man/vrouw bedrijf een veel voorkomende situatie. Het kan dus voor komen dat aan boord een zwangere schippersvrouw of vrouwelijk bemanningslid aanwezig is. De werkgever moet zorgvuldig met een zwangere werkneemster omgaan en zo spoedig mogelijk maatregelen nemen nadat zij hem heeft gemeld zwanger te zijn. Zie de bijlage maatregelen zwangere werknemer met een opsomming van maatregelen waaraan een werkgever moet denken

In het werken aan boord van een binnenvaartschip zijn er zes groepen werkgebonden risicofactoren bij zwangere medewerkers:
  • Lichamelijke belasting (zoals tillen, trekken en duwen).
  •  Onregelmatige werktijden, ploegendienst en veelvuldig overwerk.
  • Mentale belasting (werkdruk, regelmogelijkheden, agressie).
  • Chemische factoren (gevaarlijke stoffen).
  • Biologische agentia (infectierisico’s).
  • Fysische factoren (hitte en koude, lawaai, trillingen).
Werkgevers die vrouwen in dienst nemen moeten ervoor zorgen dat aandacht wordt besteed aan deze specifieke risico’s die voor zwangere vrouwen en het ongeboren kind extra gevaarlijk kunnen zijn. De verplichting van de werkgever is om er voor te zorgen dat een werknemer doeltreffend wordt voorgelicht en onderricht.
 

Bij deze voorlichting wordt ook aandacht besteed aan de rustruimte binnen het bedrijf. De voorlichting vindt plaats binnen twee weken nadat de zwangere werknemer aan de werkgever gemeld heeft zwanger te zijn. Tevens geeft de werkgever voorlichting aan de werknemer vóór het bevallingsverlof over de risico’s van het werk en de genomen maatregelen om deze risico’s te voorkomen.
 
 
2 - Omgaan met gevaarlijke stoffen
Gevaarlijke stoffen zijn stoffen die als internationaal zijn vastgesteld en erkend. Dat wil niet zeggen dat alle stoffen die daar niet in vermeld staan ongevaarlijk zouden zijn. Stoffen die we dagelijks eten, zoals keukenzout, suiker en zelfs bloem kunnen tot letsel of uitval van lichaamsfuncties leiden (acute vergiftiging) of op lange termijn ziekteproblemen opleveren.

Omdat dit hoofdstuk van de Arbocatalogus Binnenvaart gebaseerd is op het geven van nadere invulling op de Arbowetgeving gericht op hygiëne zal niet diepgaand ingegaan worden op de risico’s van de gevaarlijke stoffen behorend tot de lading. Zie hiervoor het beschreven risico blootstelling aan gevaarlijke stoffen in de Arbocatalogus Binnenvaart
 

De wet vervoer gevaarlijke stoffen, samen met het ADN, regelt alles wat met het vervoer, verpakking en de etikettering te maken heeft. De Arbowet regelt wat men moet doen en nalaten bij het verrichten van arbeid met gevaarlijke stoffen. Gevaarlijke stoffen moeten worden gebruikt in overeenstemming met de voorschriften, zoals vermeld op de verpakking, het etiket of in aanvullende informatie van de leverancier.

In de dagelijkse praktijk aan boord van een schip is de kans op het in contact komen met gevaarlijke stoffen groot. Denk bij omgang met gevaarlijke stoffen niet alleen aan de lading, maar ook aan het keukenkastje en overige opslagruimtes aan boord. Op deze lokaties worden stoffen zoals oplosmiddelen, verf, schoonmaakartikelen, enzovoort opgeslagen.

3 - Omgang met kankerverwekkende- en mutagene stoffen inclusief asbest
Werkgevers en werknemers zijn zelf verantwoordelijk voor het veilig omgaan met stoffen op de werkplek. Werkgevers moeten zelf grenswaarden vaststellen, tot een niveau dat geen schade aan de gezondheid van werknemers kan ontstaan.  Daarnaast publiceert het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) publieke, wettelijke grenswaarden.  

Deze wettelijke grenswaarden zijn opgenomen in bijlage XIII van de Arbeidsomstandighedenregeling. In bijlage XIIIA staan grenswaarden voor de niet-kankerverwekkende stoffen en in bijlage XIIIB voor de kankerverwekkende stoffen. Deze bijlagen worden regelmatig door SZW geactualiseerd en kenbaar gemaakt via onder andere de Staatscourant.

Het omgaan met mutagene en/of kankerverwerkende stoffen moet daarom veilig en verantwoord plaats vinden waarbij alle mogelijke voorzorgsmaatregelen en beschermende maatregelen moeten worden toegepast.

In de binnenvaart (zie Binnenvaartwet Hygiëne) zijn ook specifieke stoffen aanwezig, zoals:

Het Arbobesluit stelt dat als op de arbeidsplaats stoffen aanwezig zijn die gevaar voor de veiligheid of de gezondheid van werknemers of hinder kunnen opleveren, de grootst mogelijke zorgvuldigheid, ordelijkheid en zindelijkheid in acht moet worden genomen.

Werkgevers moeten volgens een arbeidshygiënische strategie de veiligheid en gezondheid van werknemers beschermen. Deze strategie, zoals beschreven in artikel 4.4 van het Arbo-besluit, is een stelsel van beheersmaatregelen van risico’s.

Werkgevers moeten zorgen voor veilige en gezonde arbeidsomstandigheden van de werknemers (volgens de stand der techniek). Bij risico’s in het werk verlangen de Arbowet en het Arbobesluit en de Arboregeling bronmaatregelen, collectieve maatregelen en/of individuele maatregelen.
 
Bronmaatregelen
Werkgevers moeten eerst gevaren voorkomen en maatregelen nemen voordat werknemers kunnen worden blootgesteld aan gevaarlijke stoffen. Indien mogelijk , wordt de oorzaak van het probleem weggenomen, bijvoorbeeld door een schadelijke stof te vervangen door een veiliger en niet voor de gezondheid bedreigend alternatief. Als de hierboven genoemde aanpak niet het gewenste resultaat oplevert, worden voor de veiligheid of de gezondheid van de werknemers zodanige technische maatregelen, werkprocessen, uitrustingen en materialen toegepast, dat het vrijkomen van gevaarlijke stoffen wordt voorkomen of beperkt.
 
Collectieve maatregelen 
Als bronmaatregelen niet mogelijk zijn, moet de werkgever collectieve maatregelen nemen om risico’s te verminderen, zoals het plaatsen van afscherming in de vorm van een controlepaneel voor machines buiten de machinekamer of een afzuiginstallatie boven een werkbank waar stof of damp kan vrijkomen.
 
Individuele maatregelen
Als collectieve maatregelen niet kunnen of ook (nog) geen afdoende oplossing bieden, moet de werkgever individuele maatregelen nemen. Bijvoorbeeld het werk zo organiseren dat werknemers minder risico lopen (taakroulatie), of het dragen van persoonlijke beschermingsmiddelen. 

Hieronder worden kort de te nemen bron-, collectieve of individuele maatregelen beschreven:

  1. Oplossingen in verband met gevaarlijke stoffen en hygiëne
  2. Oplossingen in verband met kankerverwekkende en mutagene stoffen
  3. Oplossingen legionella
  4. Oplossingen in verband met luchtbehandeling
  5. Oplossingen aangaande persoonlijke beschermingsmiddelen
  6. Oplossingen in verband met voedselveiligheid

 

1 Oplossingen in verband met gevaarlijke stoffen en hygiëne
Bewaar nooit levensmiddelen in opslagplaatsen die bestemd zijn voor verf of gevaarlijke stoffen. Onverpakte etenswaar, zoals fruit en aardappelen, kunnen bepaalde dampen opnemen. Van blikken of potten kunnen de etiketten of opschriften aangetast worden door een agressieve stof.

Een goede documentatie via de aanduiding op de etiketten en het opvragen van de veiligheidsinformatiebladen (deze dienen te worden verstrekt door de leverancier) geeft voldoende inzicht over de gevaren van de stoffen die worden gebruikt. Hiermee kunnen de juiste voorzorgsmaatregelen zoals voorzieningen voor ventilatie en het plaatsen van waarschuwing voor het gebruik van deze stoffen worden genomen.

De Arbowet verplicht het aangeven van mogelijke gevaren op de werkvloer. Werkgevers moeten mogelijke gevaren zichtbaar maken met de correcte signaleringsborden.

 
2 Oplossingen in verband met kankerverwekkende en mutagene stoffen
De eerder beschreven situaties waarin men in contact kan komen met kankerverwekkende en/of mutagene stoffen zijn:
2.1       Dieseluitlaatgassen
2.2       Asbest
2.3       Roken
2.4       Benzine
2.5       Alcohol
 

2.1 Dieseluitlaatgassen
Ter voorkoming van inademing van dieseluitlaatgassen kunnen bronmaatregelen en collectieve maatregelen worden genomen. Individuele maatregelen zijn gezien de aard van het probleem en de specifieke werksituatie aan boord van een schip minder aan de orde.

De belangrijkste bron van dieseluitlaatgassen aan boord van een schip is de voortstuwingsmotor. De belangrijkste collectieve maatregel is het dusdanig plaatsen van de uitlaat dat er geen uitlaatgassen in de woning en/of verblijfsruimte(n) kunnen komen. De eventuele aanzuiging van lucht naar de woning en/of verblijfsruimte dient ook zo aangebracht te zijn dat deze vrij blijft van dieseluitlaatgassen.

Inademing van uitlaatgassen moet zoveel mogelijk worden voorkomen. Als hier sprake van is laat dan een deskundige beoordelen of de luchtinlaat van het ventilatie system van de verblijfsruimte/woning de kans loopt uitlaatrook binnen te halen.

Onderhoud is als bronmaatregel eveneens een belangrijke factor. Controleer bijvoorbeeld regelmatig of uitlaten van alle onderdeks geplaatste motoren niet lekken, waardoor uitlaatgassen kunnen doorlekken naar woning en/of verblijfsruimte(n).

Een individuele maatregel is het werk zo organiseren, bijvoorbeeld door middel van taakroulatie, dat werknemers minder risico lopen.

Naast de uitlaatgassen van de voortstuwingsmotor zijn er overigens nog andere bronnen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan bobcats in de ladingruimte. Ook hiervoor dienen maatregelen te worden genomen om inademing te voorkomen.

 
2.2 Asbest
Asbest is een mineraal dat kankerverwekkend is. In het verleden is dit materiaal op grote schaal gebruikt als isolatiemateriaal. Laat een ter zake deskundige een inventarisatie maken van de mogelijke aanwezigheid van asbest. Dit geldt zeker voor schepen gebouwd voor 1-7-1993. Na deze datum is er een verbod op het gebruik van asbest ingevoerd.

Als dit onderzoek wordt uigevoerd door een gecertificeerd bureau, en er geen asbest aanwezig is, wordt het schip asbest vrijverklaard.

Wordt er asbest aan boord aangetroffen, laat het dan veilig verwijderden door een gecertificeerd bedrijf. Zelfs als het asbesthoudend materiaal volledig ingepakt is en daardoor niet direct bedreigend is. Bij sloop of verkoop van het schip en bij eventuele reparaties kan het toch nodig zijn om alsnog een sanering uit te laten voeren.

 
2.3 Roken
Verbied het roken in alle werk- en de gemeenschappelijke ruimtes. Heeft een roker een eigen verblijf met voldoende afzuiging, dan zou deze ruimte als rookruimte toegestaan kunnen worden. Anders alleen roken aan dek. Voor tankschepen geldt een algemeen rookverbod.
 
 
2.4 Benzine 
Neem geen jerrycans met benzine mee aan boord!
 
 
2.5 Alcohol
Geef voorlichting! Besteedt aandacht aan het drankgebruik van de (jonge) werknemers en geef voorlichting over de gevolgen van overmatig drankgebruik.

 

3 Oplossingen legionella
Door de Drinkwaterbedrijven die verantwoordelijk zijn voor de kwaliteit van het drinkwater zoals vastgelegd in de Drinkwaterwet van 23 mei 2011, wordt voorlichting gegeven hoe te handelen om besmetting met Legionella te voorkomen. Door het Ministerie van Infrastructuur en Milieu is het Informatieblad Wet- en Regelgeving Legionellapreventie in drink- en warmtapwater uitgegeven. Binnenvaartschippers dienen alert te zijn op de verhoogde kans die ze lopen op een legionella-besmetting. Zo zijn er indicaties dat systemen niet regelmatig worden gecontroleerd op de aanwezigheid van schadelijke bacteriën. Men adviseert schippers daarom, naast een regelmatige controle van watersystemen, vooral ook te letten op mogelijke besmettingshaarden aan boord waar waterdamp in voorkomt, zoals douches en airco-installaties. 

Met enkele voorzorgsmaatregelen kunnen schippers de kans op een legionella-besmetting verkleinen. Deze maatregelen hebben onder meer betrekking op de kwaliteit, inrichting en plaats van de watertanks en leidingen. Ook moeten schippers in het bijzonder in Oost-Europese landen alert zijn op de kwaliteit van het ingenomen drinkwater.
 
Onderstaand een opsomming van de belangrijkste maatregelen:
  • Maak een beheersplan (inclusief logboek en calamiteitenplan, zie voorbeeld beheersplan).
  • Neem actie door regelmatig de leidingen door te spoelen en eventuele (thermisch, met hoge temperaturen) te desinfecteren
  • Zorg voor een goede technische conditie van het leidingstelsel. Verwijder dode leidingstukken, plaats keerkleppen, breng isolatie aan, breng eventueel temperatuurmeters aan, enzovoort.
  • Eventuele brandslanghaspels moeten verzegeld zijn en voorzien te zijn van een keerklep. Plaats ook bij iedere brandblusslang een waarschuwing dat deze bij gebruik eerst goed doorgespoeld moet worden.
  • Laat regelmatig een test uitvoeren op de aanwezigheid van legionella en de temperatuur van het gebruikte water.
  • Plaats een waarschuwing op alle kranen in de talen van de bemanningsleden om eerst de kranen (ook de koude kraan) goed door te laten lopen voor .hij gebruikt wordt. Leg dit ook regelmatig uit aan (nieuwe) bemanningsleden. Doe dit alleen als extra voorzorgsmaatregel als de bovenstaande maatregelen al zijn genomen. Doorspoelen zonder het nemen van de bovenstaande maatregelen kan alsnog leiden tot een besmetting. De besmetting ontstaat in dit geval door het inademen van de waternevel die bijvoorbeeld ontstaat bij een douche.

Blijkt dat er problemen zijn, laat u dan door een ter zake deskundige adviseren over de te nemen maatregelen. Plaats eventueel bij de brandblusslang een kastje met adembescherming, zoals het zo genaamde wegwerp stofkapje van het type P2. Die geeft een redelijke bescherming tegen inademing van waternevel. Geef hierover ook regelmatig voorlichting.

 

4 Oplossingen in verband met luchtbehandeling
Controleer regelmatig de inlaatfilters. Volg hierbij de instructies van de leverancier. Dat kan betekenen dat de filters vervangen of gereinigd moeten worden. Verricht een extra controle op de inlaatfilters als het schip heeft geladen of gelost in een stoffige omgeving, denk aan graan-, veevoeder-, steenkool- of ertsoverslag. Reinig ook periodiek de afzuig- en inlaatopeningen in de woning. Laat de ventilatie goed inregelen en laat ten minste jaarlijks controleren of deze afstelling nog functioneert. De goede werking van een airconditioningsysteem wordt niet bepaald door een groot temperatuur verschil ten opzichte van de buitenlucht, maar door een niet al te hoge luchtvochtigheid. Een luchtvochtigheid in een woning tussen de 40% en 60% is de meest ideale situatie. Laat de temperatuur niet al te koud afstellen. Niet lager dan 21º C en bijvoorkeur niet hoger dan 25º C.

Wees niet te zuinig bij het (laten) instellen van de recirculatie. Een luchtverversingsfactor van 7 is de meest ideale situatie. Dit betekend dat in een uur de aanwezige lucht in de ruimte zeven keer is ververst.

 

5 Oplossingen aangaande persoonlijke beschermingsmiddelen
Indien voorzorgsmaatregelen alleen niet afdoende zijn kunnen de juiste en doelmatig werkende persoonlijke beschermingsmiddelen (PBM’s) worden gebruikt. De werkgever verschaft deze PBM’s en houdt toezicht op het juiste gebruik en de werknemer gebruikt deze PBM’s, waar voorgeschreven, op de juiste wijze en zorgt voor het in goede staat blijven van deze PBM’s.

 Het gebruik van PBM’s is het laatste middel om risico’s te verminderen. Pas wanneer alle overige maatregelen niet afdoende zijn, gebruik dan PBM´s . Denk bij het gebruik en de aanschaf van PBM’s verder aan het volgende:

  • PBM’s moeten zijn voorzien van een CE markering. 
  • Bepaal welke PBM’s per schip een eventueel per lading nodig zijn. Maak gebruik van een deskundige om te beoordelen wat de benodigde PBM’s zijn om de risico’s met betrekking tot hygiëne  te voorkomen. Denk hierbij vooral aan bescherming van de zintuigen zoals ademhalingsorganen, ogen, huid en gehoor.


6 Oplossingen in verband met voedselveiligheid
Voedselveiligheid betekent : "de garantie dat voedsel geen nadelige gevolgen heeft voor de gezondheid van de eindverbruiker wanneer het wordt bereid en gegeten, rekening houdend met het doel en de manier van de consumptie ervan”. Voedselveiligheid wordt vaak verward met kwaliteit. ’Kwaliteit’ houdt in dat een product aan de verwachtingen van de gebruiker voldoet. Voedselveiligheid is hier een onderdeel van, naast kenmerken als smaak, geur, kleur en mondgevoel. 

Op het gebied van voedselveiligheid zijn er normen vastgelegd in de normering van Hazard Analysis Critical Control Points (HACCP). Het is een taak van de werkgever om de werknemers instructie en onderricht te geven op dit gebied.

Afbeelding: opslag van levensmiddelen en hygiëne!

 

AMSTERDAM - Op cruiseschip Celebrity Constellation, dat woensdagochtend aanmeert bij de Passenger Terminal, woedt opnieuw het besmettelijke norovirus, dat buikgriep veroorzaakt. 

Het Amerikaanse schip heeft 1960 mensen aan boord van wie 240 passagiers en 41 personeelsleden onderweg besmet zijn, meldt een woordvoerder van reder Celebrity Cruises. Gezien de korte duur van het virus, is de meerderheid van de passagiers bij aankomst waarschijnlijk weer van het virus af.

Na aankomst wordt zowel het schip als de gehele Passenger Terminal ontsmet. Hierdoor wordt de volgende cruise van de Constellation, die voor woensdagochtend gepland staat, uitgesteld tot vier uur in de middag. 

Het schip arriveert voor de tweede keer in twee weken tijd in Amsterdam met een grote uitbraak. Celebrity Cruises heeft de laatste maanden op verschillende schepen last van het virus, dat zich snel via lichamelijk contact verspreidt en leidt tot hevige diarree en overgeven. 

Tijdens de voorgaande reis van de Constellation, die plaatsvond tussen 16 en 28 mei 2010, zijn volgens een van de besmette passagiers ongeveer 160 mensen ziek geworden, waarna het schip geheel ontsmet is. Door nu ook de terminal te reinigen, hoopt het bedrijf een cruise zonder noro-uitbraak mogelijk te maken. 

Alle zieke vakantiegangers die nu op de Constellation varen, moeten geïsoleerd op hun slaapkamer blijven tot aankomst. Zij krijgen het advies om eenmaal aan land geen openbare ruimtes te bezoeken om verdere besmetting te voorkomen. 

Het bedrijf vergoedt het ongemak van de zieken met een bedrag van honderd dollar. Reizigers die woensdag vertrekken met het schip ontvangen een bedrag van 25 dollar om de vertraging te compenseren. 

Volgens Celebrity Cruises is veelvuldig de handen wassen de beste manier om besmetting met het norovirus te voorkomen, vooral voor het eten. Het aantal wasbakken op het schip, voornamelijk in de restaurants, is hierom fors uitgebreid. (bron: ANP)
 
Ga naar boven