Arbo handreiking

Arbeidsmiddelen

2021-06-11T12:44:38+02:00

Arbo handreiking

Dit hoofdstuk van de Arbo Handreiking is vastgesteld door de Sociale Partners.

Inleiding

Onder arbeidsmiddelen vallen alle hulpmiddelen die bij het werk gebruikt worden. Op binnenvaartschepen kunnen we een groot aantal arbeidsmiddelen tegenkomen, variërend van eenvoudig hand- en of elektrisch aangedreven gereedschap, tot kleine en grote machines die elektrisch, pneumatisch of hydraulisch zijn aangedreven.

Ook ladders en trappen vallen onder de arbeidsmiddelen. De gevaren van het gebruik van ladders, trappen en loopplanken wordt beschreven in het hoofdstuk Inrichting en organisatie van de arbeid.

Arbeidsmiddelen hebben tot doel het werk van de werknemer te vereenvoudigen, te verlichten, te versnellen of de kwaliteit daarvan te verhogen. Om veilig en gezond te kunnen werken dienen arbeidsmiddelen in goede staat te verkeren en op de juiste wijze te worden gebruikt, onderhouden en gekeurd. Naleving van de voorschriften voor arbeidsmiddelen is een verplichting van zowel werkgevers als werknemers.

Alle arbeidsmiddelen dragen op een bepaalde manier bij aan het verlagen van de belasting van het lichaam van de werknemer die de arbeidsmiddelen gebruikt. De werkgever is verplicht om voor deugdelijke arbeidsmiddelen te zorgen, die veilig kunnen worden gebruikt door werknemers. De gezondheid en veiligheid van de werknemer mogen niet in gevaar komen.

In de branche specifieke risico-inventarisatie en evaluatie voor de binnenvaart wordt in het algemeen ingegaan op de mogelijk aan boord aanwezige arbeidsmiddelen en de preventieve maatregelen die men moet treffen.

Schadelijk geluid is een risico dat op kan treden bij het gebruik van arbeidsmiddelen. Het is belangrijk dat de werkgever en werknemer zich hiervan bewust zijn. Het is van belang om schadelijk geluid zoveel mogelijk bij de bron weg te nemen (arbeid hygiënische strategie). Voorbeelden hiervan zijn: de aanschaf en het gebruik van stillere machines en het zo veel mogelijk beperken van de blootstellingsduur. Gehoorschade wordt verder uitgewerkt in het hoofdstuk inrichting en organisatie van de arbeid.

Als bovenstaande maatregelen (nog) niet mogelijk zijn of te weinig effect sorteren, moet gebruik worden gemaakt van gehoorbeschermingsmiddelen.

Trillingen en schokken is een risico dat op kan treden bij het gebruik van arbeidsmiddelen. Er is een onderscheidt tussen lichaamstrillingen en hand-armtrillingen. Trillingen en schokken worden verder uitgewerkt in het hoofdstuk inrichting en organisatie van de arbeid.

Machines

Onder machines vallen alle arbeidsmiddelen die anders dan door menselijke kracht worden aan gedreven. Denk hierbij aan elektrisch, pneumatisch, hydraulisch, etc. Het werken met machines kan risico’s met zich meebrengen. Machineveiligheid is daarom een belangrijk onderwerp. Machines moeten veilig zijn voor de mensen die ermee werken. Conform de Arbowet- en regelgeving ligt de verantwoordelijkheid hiervoor zowel bij de werkgever als bij de werknemer.

Het is echter niet eenvoudig om juist de meest effectieve manier te vinden voor het beveiligen van een machine. Beveiligingen moeten namelijk aan allerlei regels en eisen voldoen.

Belangrijk is dat de machines voorzien zijn van een CE-markering in originele staat blijven, de bemanning voldoende opgeleid is voor het gebruik, de juiste pictogrammen zijn aangebracht en waar nodig gebruik gemaakt wordt van Persoonlijke Beschermings Middelen (PBM).

Machines en arbeidsmiddelen dienen periodiek gekeurd te worden volgens de wettelijke voorschriften. Beveiligingen mogen niet overbrugd of verwijderd worden. Hierdoor komt de CE-markering te vervallen.

De RI&E beschrijft de onderstaande arbeidsmiddelen, (persoonlijke) beschermingsmiddelen en reddingsmiddelen:

PBM
Keuring arbeidsmiddelen
Meergerei
Ladders en loopplanken
Hijsgerei

Bijboot te water laten (bron: Wijgula)

Wat zijn de risico’s?

Knellen, snijden of pletten door bewegende delen, zoals aandrijvingen van diverse machines.
Letsel door roterende apparatuur en draaiend gereedschap.
Verbranding door aanraken van koude/hete voorwerpen.
Aanrijdgevaar door transportmiddelen.

Maatregelen om risico’s te beperken (doelvoorschriften)

Knellen, snijden of pletten door bewegende delen, zoals aandrijvingen van diverse machines:

Maak alleen gebruik van goedgekeurde machines en gereedschappen (conform Machinerichtlijn en Richtlijn Arbeidsmiddelen).
Zorg voor regelmatig onderhoud en periodieke keuringen (minimaal jaarlijks) van machines en overige arbeidsmiddelen.
Laat storingen alleen door deskundigen verhelpen.
Zorg voor goede verlichting bij de machines.
Zorg voor persoonlijke beschermingsmiddelen (PBM) zoals dat is voorgeschreven in de gebruikshandleiding.
Zorg voor aantoonbare voorlichting en instructie over veilig werken met machines en gereedschappen.

Letsel door roterende apparatuur en draaiend gereedschap:

Zorg dat ankerlieren voorzien zijn van een noodstop/push to run.
Zorg voor een veilige positie van de bemanningsleden tijdens het bedienen van de lieren.
Herontwerp de opening van de scheidingsplaat (lieren met splitdrum) voorkom dat de opening op de scheidingsplaat riemen of koordjes van reddingsvesten of andere kleding kan grijpen.

Verbranding door aanraken van koude/hete voorwerpen:

Hete oppervlakte afscheiden van looppaden, of aanraakbare oppervlakten afschermen of isoleren zodat de temperatuur lager is dan 45°C
Hete leidingen markeren met verbodsbord ‘Niet aanraken’
Instrueren dat stoomleidingen alleen met een geschikte thermometer worden aangeraakt en in ieder geval nooit met de hand.

Aanrijdgevaar door transportmiddelen:

Op droge lading schepen worden de restanten van de bulk lading vaak met een shovel naar de grijper gereden, de eveneens aanwezige personen in het ruim lopen het risico op aanrijden. Het is belangrijk in deze situaties dat mens en machine zo lang mogelijk van elkaar gescheiden worden en alleen in uiterste gevallen en onder goede communicatieve omstandigheden kunnen personen zich in het ruim bevinden. DME (dieselmotoren emissie) is een wezenlijk risico zie hiervoor het hoofdstuk Inrichting en organisatie van de arbeidsplaats.

Wetgeving en overige informatie

Arbobesluit artikel 7.4 a Keuring arbeidsmiddelen
Arbobesluit artikel 7.23 a Specifieke bepalingen betreffende het gebruik van ladders en trappen -> betreden ruimen
Arbobesluit artikel 7.29 Hijs- en hefwerktuigen en hijs- en hefgereedschappen aan boord van schepen
Machinerichtlijn
Guideline: Veilig gebruik van lieren in de binnenvaart. (versie 00 datum: 21-08-2020)
https://www.arboportaal.nl/onderwerpen/geluid
https://www.arboportaal.nl/onderwerpen/trillingen-en-schokken/maatregelen-tegen-trillingen-en-schokken

BedrijfsHulpVerlening (BHV)

2021-06-11T12:43:16+02:00

Arbo handreiking

Dit hoofdstuk van de Arbo Handreiking is vastgesteld door de Sociale Partners.

BedrijfsHulpVerlening (BHV) en de BHV organisatie

Inleiding

Kortsluiting, brand, een medewerker die onwel wordt, een valpartij, diepe snij- en schaafwonden. Ook op het werk zit een ongeluk in een klein hoekje. Voorkom vervelende gevolgen van een bedrijfsongeval en zorg ervoor dat u uw bedrijfshulpverlening (BHV) op orde heeft. Daar bent u conform de Arbowet zelfs wettelijk toe verplicht. Maar ook zonder wettelijk kader wilt een werkgever niet het slechtste voor zijn/haar werknemers of gasten.
Wat zijn precies de regels?

In tegenstelling tot andere documenten in deze ARBO catalogus, is de beschrijving van de BHV en de organisatie van de BHV niet gericht op het inventariseren en benoemen van risico’s en het beschrijven van maatregelen om deze risico’s te vermijden of te minimaliseren.
Het doel van een goede BHV organisatie is de professionele inzet van de BHV en overige bemanningsleden om snel en goed te handelen bij of na een incident of (beginnende) calamiteit.
De snelheid en juistheid van handelen moet leiden tot het minimaliseren van de gevolgen van het incident of voorkomen dat een incident kan uitlopen op een calamiteit.

Voorbeelden

Bij een man overboord wordt de drenkeling snel gevonden om verdrinking te voorkomen.
Bij broei in een machinekamer wordt een brand voorkomen door adequaat ingrijpen.
Dus een BHV medewerker of BHV organisatie treedt op als er reeds een incident of voorval heeft plaatsgevonden.

Enkele definities die van belang zijn.:

Incident
Een Verstoring in het bedrijfsproces of
Een onvoorziene / onverwachte gebeurtenis
Incidenten zijn veelal intern op te lossen voorvallen met intern effect op de eigen organisatie of werkplek en/of er is enkelvoudige hulpverlening vereist (een dokter of een ambulance).

Calamiteit
Incident met groot gevolg of
Een (grote) ramp of
Een ongewoon voorval met aanzienlijke materiële en-of gevolgschade
Een calamiteit is een voorval met externe gevolgen of effecten en zijn niet alleen met de eigen organisatie op te lossen en/of er is meervoudige hulpverlening vereist (Politie, brandweer, hulpdiensten en/of meerdere veiligheidsregio’s.

In dit document wordt een overzicht gegeven van de mogelijke risico’s en calamiteiten die aan boord van binnenvaartschepen kunnen voorkomen en hoe men hier aan boord vakkundig en professioneel mee kan omgaan door het inrichten en opzetten van een BHV organisatie.

Elke werkgever is verplicht bedrijfshulpverlening (BHV) te hebben en moet goed voorbereid zijn op ongevallen, brand en ontruiming.

Waarom is een BHV verplicht

Zie onderstaande video:

Risico beheersing en effect vermindering door een BHV en/of BHV organisatie.

Het zijn niet zozeer de specifieke risico’s en de daaruit voortvloeiende incidenten of calamiteiten die zich kunnen voordoen voor een BHV of BHV organisatie, maar het is de aanpak van de een incident of calamiteit.

Anders dan bij bedrijven aan de wal kan en zal de response tijd van hulpdiensten groter zijn. Er zal hierdoor een groot beroep worden gedaan op de zelfredzaamheid van de aanwezige bemanning. Een aantal zaken moet men daarom goed op orde hebben.
Zo moeten afhankelijk van de omvang van de risico’s aan boord een of meerdere opvarenden voldoende deskundig zijn als bedrijfshulpverlener (BHV).
Kennis, opleiding en regelmatig oefenen zijn de belangrijkste factoren om de gevolgen van een incident of calamiteit te minimaliseren of uit te sluiten.

Bij de beschrijving van de risico’s, waarbij een BHV of BHV organisatie een rol speelt, worden de volgende begrippen (zie definities) gehanteerd:

Scheepsongeval
Ongeval met slachtoffer(s)
Vaarwegschade
Scheepsschade
Ladingschade
Milieuschade
Stremming

Definities

Scheepsongeval
Een voorval te water waarbij onbedoeld schade ontstaat en waarbij minimaal één vaartuig betrokken is. Hierbij dient voor de volledigheid in aanmerking genomen te worden:
- Schade kent geen ondergrens
- Slachtoffers vallen ook onder schade
- Tijdverlies is ook schade en kent geen ondergrens
- Vandalisme is geen schade, schade is altijd onbedoeld (vandalisme kan wel een oorzaak van een ongeval zijn)
Onder schade als gevolg van een scheepsongeval wordt verstaan:
- Slachtoffer(s)
- Scheepsschade aan een of meer betrokken vaartuigen
- Schade aan infrastructuur
- Schade aan objecten
- Milieuschade
- Volledige stremming van een vaarweg

Ongeval met slachtoffer(s)
1. Dood;
  Er is sprake van een dodelijk slachtoffer(s) indien de bij een ongeval betrokken
  slachtoffer(s), als gevolg van het ongeval, op het moment van registratie is (zijn) overleden.
2. Vermist
  Er is sprake van een ongeval met vermisten indien de bij een ongeval betrokken
  slachtoffer(s), als gevolg van het ongeval zijn verdwenen. (vaak overboord geslagen)
3. Gewond
  1. Zwaar gewonde (ziekenhuisgewonde, medische hulp met verzuim)
    Slachtoffer dat als gevolg van het nautisch ongeval op het moment van registratie in het
    ziekenhuis opgenomen dient te worden.
  2. Licht gewonde (medische hulp zonder verzuim)
    Slachtoffer dat als gevolg van het nautisch ongeval op het moment van registratie niet in
    het ziekenhuis dient te worden opgenomen, maar zich wel onder behandeling van een
    EH-afdeling en of medicus dient te stellen.
  3. Overige gewonde (First Aid aan boord)
    Slachtoffer dat als gevolg van het nautisch ongeval gewond is geraakt maar op het moment van registratie niet in het ziekenhuis behoeft te worden opgenomen en zich niet onder behandeling van een EH-afdeling of een medicus dient te stellen.
Vaarwegschade
De kosten (in Euro’s) die gemoeid zijn met het herstel van de schade die is toegebracht aan de infrastructuur/object als gevolg van een nautisch ongeval (‘herstelkosten’).
Scheepsschade
De schade aan het schip die is toegebracht als gevolg van een nautisch ongeval.
Ladingschade
De schade (in tonnen (1 ton=1000kg) of in aantal(len) container(s)) die is toegebracht als gevolg van een nautisch ongeval.
Milieuschade
De schade aangebracht aan het milieu als gevolg van een nautisch ongeval.
Stremming
Het, voor een bepaalde tijdsduur, tot volledige stilstand komen of stagneren van het doorgaand verkeer of belemmering van de ‘vrije’ doorgang van het verkeer.

De belangrijkste incidenten en/of calamiteiten die om directe, adequate en professionele afhandeling vragen zijn:

Incidenten.
Incidenten zijn veelal door de bemanning zelf op te lossen door bijvoorbeeld first Aid (EHBO behandeling)

Behandeling van letsel en/of beperking van het letsel.
letselincidenten kunnen zijn.
Vallen, stoten, snijden, bekneld raken
Deze letsels kunnen vaak door middel van EHBO aan boord worden verholpen waarna eventueel een doktersbezoek moet worden geregeld.
Het beperken en bestrijden van een beginnende kleine brand.
Bij bijvoorbeeld broei in de machinekamer of kleine brand aan dek of ladingzone die door de bemanning met behulp van de juiste arbeidsmiddelen zijn op te lossen of in ieder geval in te dammen.
Evacuatie zonder inzet van hulpdiensten.
het in noodsituaties alarmeren en evacueren van alle werknemers en andere personen aan boord.
Ook een goede registratieregeling van iedereen hoort hierbij.

Calamiteiten
In de binnenvaart kan men de calamiteiten die kunnen voorkomen indelen in de volgende gebeurtenissen:
Bij de afhandeling van een calamiteit hebben we het over de noodzaak van het informeren en inschakelen van meerdere hulpdiensten.
Aan boord worden alleen de eerste handelingen verricht voordat de bevoegde hulpdienst de verantwoordelijkheid overneemt.

Calamiteiten kunnen zijn:

(grote) brand aan boord.
Brand kan op vele manieren ontstaan. Het gevaar voor het ontstaan van een brand is altijd aanwezig. De oorzaak van een brand kan liggen in de inrichting en uitrusting van het schip. Denk hierbij aan een defect in de bekabeling in een machinekamer met brand tot gevolg. Denk ook aan het niet goed opstellen, inspecteren en onderhouden van systemen met brandbare gassen of vloeistoffen waardoor explosieve situaties kunnen ontstaan.
Menselijk handelen kan ook de oorzaak zijn van het ontstaan van brand. Denk hierbij aan roken of het niet goed opruimen van brandbare stoffen nabij werkzaamheden waarbij hitte of vonken vrijkomen.
Aan boord van passagiersschepen kan een keukenbrand grote gevolgen hebben of de brand in een gastenhut.
De risico’s van brand voor opvarenden, schip en de omgeving zijn door de beperkte evacuatiemogelijkheden groter dan aan de wal
Gevaren ontstaan door de lading (explosiegevaar, stabiliteitsverlies, ontsnappen van gevaarlijke stoffen).
Explosiegevaar, stabiliteitsverlies, gevaarlijke stoffen die ontsnappen en die de opvarenden kunnen bedwelmen of vergiftigen zijn voorbeelden van situaties waarbij de opvarenden het schip en de omgeving direct gevaar lopen. Het niet naleven van de voorschriften in combinatie met onvoorziene omstandigheden door defecten als gevolg van lekkage kan tot een explosieve situatie aan boord leiden. Een onjuiste belading geeft een verlies van statische stabiliteit. Dit in combinatie met de dynamische stabiliteit bij het manoeuvreren kan leiden tot het gevaar van kapseizen. De aard van de lading en de daaruit voortvloeiende gevaren zijn algemeen bekend maar de gevaren wanneer verschillende ladingen met elkaar mengen en reageren en de gevaren van gegaste lading zijn niet altijd voldoende bekend. Hierdoor kunnen opvarenden bedwelmd of vergiftigd worden.
Lek stoten en kapseizen.
Bij schade aan het schip waarbij de waterdichtheid wordt aangetast is altijd direct gevaar voor opvarenden, schip of omgeving. Het verlies aan stabiliteit kan zo groot zijn dat het schip hierdoor kan zinken of omslaan. Daarnaast is uit het onderzoek gebleken dat het zonder stabiliteitsberekening plaatsen van werktuigen, zoals kranen en transportbanden op werkvaartuigen en pontons een potentieel gevaar oplevert voor schip en bemanning. Deze vaartuigen beschikken doorgaans op zichzelf wel over voldoende aanvangsstabiliteit, maar vertonen door de plaatsing en het gebruik van deze aan dek geplaatste hulpmiddelen sterk wisselende stabiliteitscondities.
Op open wateren wordt de binnenvaart geconfronteerd met andere grotere beroepsvaart die doorgaans met hogere snelheden vaart. De hierdoor opgewekte golfpatronen leiden er maar al te vaak toe dat (diep geladen) binnenvaartschepen in de problemen komen.
(Gevaar voor) aanvaring.
Het gevaar voor aanvaring is altijd aanwezig in de binnenvaart. Verslechterende weersomstandigheden en verminderd zicht verhogen de kans op aanvaring aanzienlijk. Ook het niet naleven van de beginselen van het goede zeemanschap of vermoeidheid waardoor de schipper of stuurman minder alert is verhoogt het gevaar voor aanvaring aanzienlijk. Bij een aanvaring zijn direct alle opvarenden blootgesteld aan groot gevaar en is adequaat handelen essentieel om letsel of erger te voor komen.
Overboord raken van een opvarende.
De meeste dodelijke ongevallen in de binnenvaart zijn toe te schrijven aan het overboord slaan en verdrinken van opvarenden. Het niet tijdig opmerken van het overboord raken is levensbedreigend. Personen die overboord raken lopen het gevaar van overvaren te worden door andere scheepvaart, het geraakt worden door de schroef van het eigen schip, meegesleurd worden door de stroom en het bijkomende gevaar van onderkoeling.
Zeker in relatie tot het meesleuren en onderkoeling is het snel vinden van een overboord geslagen persoon belangrijk (snelle responstijd).
Een bedreigende situatie vanuit de omgeving.
Een gevaar hoeft niet vanuit de bedrijfsvoering aan boord te komen maar ook de omgeving kan een noodsituatie veroorzaken. Denk hierbij aan het eerder genoemde gevaar van golfslag op open water veroorzaakt door andere vaarweggebruikers.
Ook het mogelijk omvallen van een havenkraan, of een container vanuit een kraan op het schip zijn voorbeelden van zulke risico’s
Ook op deze onvoorziene omstandigheden moet men bedacht zijn en voorzorgsmaatregelen genomen hebben in het scheepsbedrijfsnoodplan.
Kennis van de risico’s die in de binnenvaart tot calamiteiten kunnen leiden zijn een belangrijke basis.
De “Themastudie naar de brandveiligheid van passagiersschepen” in de binnenvaart” voor de passagierssector geven een goed inzicht in de risico’s op het gebied van de mogelijke noodsituaties aan boord van binnenvaartschepen.

Overige gevaren

Andere gevaren die aan boord van een schip aanwezig kunnen zijn:

Niet zichtbare obstakels of openingen bij grote rookontwikkeling.
Het ontbreken van de mogelijkheid om (snel) van boord te gaan (extreme hellingshoek bij slagzij waardoor de bijboot niet kan worden vrij gezet).
Onderkoeling of verdrinking bij te water geraken.
Stoffen die vrijkomen uit blusmiddelen.
Reacties van stoffen met elkaar of met de blusstof.
Gevaren die voortkomen uit de aard van de vervoerde stoffen.
Een veelvoud aan nationaliteiten en miscommunicatie.

Gevaren kunnen ook ontstaan na een calamiteit in de vorm van gevolgschade. Dit kan voortkomen uit:

Elektrocutie door open elektrische leidingen.
Vergiftiging door hoge concentraties achtergebleven stoffen.
Verstikking door verdrijving van zuurstof bij gebruik van bepaalde blusmiddelen.
Verbranding door hittegeleiding van staal
Hernieuwd explosiegevaar door te vroeg toe laten van omgevingslucht
Te vroeg terugkeren van personen naar een ontruimde maar nog niet veilige ruimte.

Probeer dergelijk gevaar te voorkomen. Hierbij dient de opvarende gewezen te worden op het in acht nemen van de eigen veiligheid.

Maatregelen om de effecten van incidenten en/of calamiteiten te beperken

De werkgever (schipper) laat zich ten aanzien van de naleving van de verplichtingen om maatregelen te treffen bijstaan door een of meer werknemers die door hem zijn aangewezen als BHV.

Het aantal BHV’ers dat een werkgever aanstelt, vaak inclusief hem of haarzelf indien de werkgever ook schipper/eigenaar is, hangt samen met het aantal medewerkers en de specifieke risico’s aan boord, en is dus ook een kwestie van maatwerk. Op basis van de gegevens die voortvloeien uit de RI&E zal kenbaar worden hoeveel BHV’ers er in een organisatie aan boord moeten worden aangesteld.
Er zullen voldoende BHV’ers aangesteld en zo nodig opgeleid moeten worden om, rekening houdend met ziekte, vakanties of continudiensten, op elk moment voldoende hulpverleners aan boord aanwezig zijn.
In het verlengde hiervan moet de werkgever (schipper) als eerste verantwoordelijke de opvarenden doeltreffend inlichten over de wijze waarop de voorzieningen zijn ingericht.
Om hier invulling aan te geven kan de werkgever (schipper) uitleg geven over de aanwezige veiligheidsmiddelen en het juiste gebruik en de beperkingen hiervan. Aanvullend kan de werkgever informatie geven over de wijze waarop de overige opvarenden en/of gasten en de andere scheepvaart kan worden gealarmeerd bij een dergelijk gevaar.

Opleiding

Een aangestelde BHV’er of medewerkers moet(en) opgeleid zijn om de taken zo goed als mogelijk te kunnen uitvoeren.
Een BHV’er is de eerste die in actie komt tot professionele hulpverleners aanwezig zijn.
In de opleiding zijn de volgende onderdelen verplicht in theorie en praktijk
- Een BHV’er moet een beginnende brand kunnen blussen,
- Een BHV’er is in staat een schip snel en veilig te ontruimen of de medewerkers en gasten op een zo veilig mogelijk plaats te dirigeren.
- Een BHV’er kan levensreddende handelingen verrichten (elementen van EHBO en gebruik van een AED),
- Een BHV’er moet direct en op basis van feiten kunnen communiceren tijdens een incident of calamiteit en is het eerste aanspreekpunt van de professionele hulpdiensten die ter plaatse moeten komen.
In de binnenvaart bestaan er BHV opleidingen op maat, om invulling te geven aan deze taken, rekening houdend met de specifieke omstandigheden van de binnenvaart.
Op regelmatige basis dient de BHV’er(s) een herhalingstraining te volgen om de BHV taken goed uit te kunnen blijven voeren.
Omdat zelfredzaamheid op een schip gedurende de eerste tijd van een incident of calamiteit belangrijk is (tijdspanne voordat er hulpdiensten aanwezig zijn) wordt aangeraden om de BHV training jaarlijks te herhalen, maar niet langer dan 2 jaar.
Het is belangrijk om in de praktijk zoveel als mogelijk de risico’s op incidenten en calamiteiten in kaart te brengen en regelmatig te trainen/oefenen hoe te reageren en te handelen in het geval van de benoemde incidenten en/of calamiteiten, zoals deze zijn opgenomen in het scheepsbedrijfsnoodplan.
Dit wordt beschreven in een scheepsbedrijfsnoodplan waarin wordt opgenomen hoe te handelen in het geval van calamiteiten en wat de taken van de bedrijfshulpverlening.

Scheepsbedrijfsnoodplan
Binnenvaartondernemingen moeten maatregelen nemen om incidenten en calamiteiten situaties te beheersen en te beperken.
De te nemen maatregelen kunnen worden beschreven in een scheepsbedrijfsnoodplan.

Het scheepsbedrijfsnoodplan omvat een beschrijving van de organisatorische structuur, taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden, communicatie, procedures, de afstemming en eventuele samenwerking met hulpverlenende externe (overheid)diensten. Deze beschrijving moet bemanningsleden ondersteunen die calamiteiten moeten bestrijden. Het plan moet voldoende flexibel zijn, omdat bij iedere calamiteit steeds weer onvoorziene omstandigheden gebeuren die aangepaste maatregelen vergen.

Het verdient aanbeveling om in samenwerking met de BHV’ers specifieke scenario’s op te stellen, waarbij rekening gehouden wordt met:

De rol welke elke BHV’er heeft aan boord.
De responstijd van de aanwezige BHV om bij een alarmering tot een actieve inzet te komen.
De benodigde tijd om tot ontruiming van het schip te komen.
Wie gealarmeerd moet worden en volgens welke procedure.
Wat het effect is op de omgeving (vaarweg, overige scheepvaart of omliggende infrastructuur.
Welke extra voorzieningen nodig zijn om de gevolgen van de calamiteit te beperken voor bemanning en omgeving.
Welke voorzieningen moeten worden ingeschakeld om de normale nautische bedrijfsvoering zolang mogelijk te garanderen (veilige vaart om te navigeren).
Welke gegevens van de vervoerde lading aanwezig zijn en welke specifieke gevaarlijke eigenschappen de lading heeft.
Welke maatregelen moeten worden genomen om te voldoen aan andere wetgeving zoals bijvoorbeeld de Wet milieubeheer.

Het scheepsbedrijfsnoodplan moet zo beknopt als mogelijk en goed leesbaar zijn en zodanig uitgevoerd kunnen worden, dat het zowel bij echte incidenten als bij oefeningen en trainingen kan worden gebruikt. Voordat een scheepsbedrijfsnoodplan definitief gestalte krijgt, moet de werkgever de aard van de mogelijke calamiteiten in kaart brengen.

Hieronder is een checklist scheepsbedrijfsnoodplan opgenomen als leidraad om alle voorkomende aspecten te benomen.

Opstellen Scheepsbedrijfnoodplan

Voor binnenvaartschepen is het niet eenvoudig om een algemeen geldend model op te stellen van een scheepsbedrijfsnoodplan dat overal van toepassing kan zijn. Denk hierbij ondermeer aan de verschillende scheepstypes (sectoren als tankvaart, droge ladingvaart, containervaart en passagiersvaart).

Daarnaast geldt ook dat de binnenvaart in internationale wateren vaart met zeer veel verschillende nationaliteiten als een specifiek risico. Het betreft hier vooral het samenwerken en de communicatie in het geval van noodsituaties.

In algemene zin kan een bedrijfsnoodplan omschrijvingen bevatten van de volgende onderwerpen, in hoofdlijnen gerangschikt op organisatie, middelen en mensen:

De fasering
De bedrijfshulpverleningsorganisatie
Bereikbaarheid en communicatie
Einde incident
Alarmeringsprocedures
Beschikbare hulpbronnen
Voorzieningen aan boord
Veiligheidsplan
Vluchtroutes
Noodverlichting
De bedrijfshulpverlener
Externe hulpdiensten
Medische verzorging
Nazorg
Opleidingen en herhalingsoefeningen
Oefenen, voorbereiden en onderhoud

Het scheepsbedrijfsnoodplan beschrijft de verschillende fases die bij de beheersing en bestrijding van incidenten en/of calamiteiten onderscheiden kunnen worden. Hierin wordt aangegeven hoe aan boord de eerste melding van een incident moet gebeuren, evenals de onmiddellijke reactie hierop. Ook het inschatten van de situatie en bepalen wanneer het te gevaarlijk wordt om de calamiteit zelf te bestrijden en over te gaan naar het evacueren van het schip is een fase in de uitvoering van de bedrijfshulpverlening die onderkend moet worden!

De bedrijfshulpverleningsorganisatie
Het scheepsbedrijfsnoodplan bevat een hoofdstuk dat de bedrijfshulpverleningsorganisatie beschrijft. Hierin worden de eisen die aan de organisatie worden gesteld en de opbouw ervan vastgelegd. Uitgangspunt daarbij is het aanwezige personeel. Het plan moet afgestemd zijn op het inroepen van hulpdiensten. Houd hierbij goed rekening met de tijd die hulpdiensten nodig hebben om daadwerkelijk aanwezig te zijn. Op het water duurt dit over het algemeen langer.

Voor een effectief functioneren van de bedrijfshulpverleningsorganisatie is een volledig en juist inzicht in de verantwoordelijkheden van iedere functie van groot belang. Deze moeten in het bedrijfsnoodplan zijn opgenomen.

Zo moet de werkgever op de hoogte te zijn van de alarmtelefoonnummers, oproepkanalen en de alarmsignalen. Verder moet bekend zijn wat van de werkgever en de werknemers wordt verwacht in een alarm-/noodsituatie, zoals:

Stoppen met werken (maar wel navigatie blijven voeren)
In- en uitschakelen kritische apparatuur (brandbluspomp, ventilatie).
Bemanning op een vooraf bepaalde verzamelplaats laten verzamelen
zodat zeker is dat niemand achter is gebleven.
Marifoon, Telefoon of portofoon niet onnodig gebruiken. Overbelasting van het (mobiele) netwerk kan hiervan een gevolg zijn en de hulpverlening bemoeilijken. De werkgever (schipper) zal op deze punten controle moeten uitoefenen en de bemanning overtuigen van het nut hiervan.

De werkgever (schipper), daarbij ondersteund door aangewezen overige bemanningsleden, neemt de taken van de BHV op zich. In algemene zin is de taakstelling van de bedrijfshulpverlening organisatie als volgt:

Eigen veiligheid (eerst) in acht te nemen.
Situatie inschatten
Redden van slachtoffers.
Evacuatie van opvarenden.
Verlenen van eerste hulp.
Beperken van schade en letsel.
Bestrijden van brand.

Bereikbaarheid en communicatie
Om in geval van incidenten of calamiteiten snel melding te kunnen maken, is het van groot belang dat de alarmeringslijsten met belangrijke gegevens van de marifoon, en telefoonnummers actueel blijven.
Deze zullen dan ook regelmatig bijgewerkt moeten worden. Ook de te gebruiken alarmering- en communicatiesystemen moeten in het scheepsbedrijfsnoodplan worden opgenomen. Het scheepsbedrijfsnoodplan moet aangeven hoe met derden buiten de organisatie aan boord zal worden gecommuniceerd of gehandeld, zoals:

Procedures om opgeroepen hulpdiensten op de juiste wijze op te vangen.
Voorschriften om informatie te verstrekken aan andere vaarweggebruikers.
De wijze waarop en door wie contact wordt opgenomen met familieleden van getroffen werknemers.
Hoe en door wie de pers te woord wordt gestaan.

Einde incident
Wanneer is een incident beëindigd? De volgende criteria moeten in het bedrijfsnoodplan zijn opgenomen:

Wie mag het incident als beëindigd verklaren?
Hoe wordt dat binnen de organisatie kenbaar gemaakt (bijv. door een geluidssignaal)?
Wie mag een getroffen scheepsruimte na inspectie vrij geven om weer veilig te betreden?

Voordat hiertoe kan worden overgegaan, moeten, voor zover nodig, afdoende maatregelen worden genomen om sporen van de oorzaak van de calamiteit zeker te stellen. Dit is noodzakelijk om het latere onderzoek niet te bemoeilijken. Bij twijfel dienen de bevoegde overheidsinstanties te worden geraadpleegd, zoals de ILT, Koninklijke Landelijke Politie Dienst (KLPD) en Arbeidsinspectie of in het buitenland de daarvoor bevoegde autoriteiten.

Alarmeringsprocedures
Het scheepsbedrijfsnoodplan moet waarschuwing- en alarmeringsprocedures bevatten:

Oproepen of alarmeren van de aan boord aanwezige opvarenden (gebruik van bijvoorbeeld de scheepshoorn).
De manier waarop hulpdiensten kunnen worden gealarmeerd of geïnformeerd (gebruik marifoon/mobiele telefoon).
Oproepen van personeel dat een taak heeft in het noodplan (spreekhoorn, portofoon).
Oproepen van gespecialiseerd personeel, zoals bemanningsleden die BHV zijn opgeleid.
Oproepen van hulp, zoals bijstand door mede vaarweggebruikers waarmee afspraken gemaakt kunnen worden.

Beschikbare hulpbronnen
Op de plek waar de coördinatie van de hulpverlening plaats vindt moet u beschikken over overzichten van noodvoorzieningen en mankracht. Een plaatselijke vaarwegbeheerder of brandweerkorps in de buurt dat over een eigen blusboot beschikt, kan met wederzijds goedvinden opgenomen worden in de procedures van het eigen scheepsbedrijfsnoodplan.

De wijze waarop in ongeval situaties moet worden opgetreden, is vastgelegd in een veiligheidsrol of alarmrol. Een veiligheidsrol is een concrete uitwerking van wie en wat men moet doen, indien er een incident of calamiteit plaats vindt, zoals bij een brand. In een veiligheidsrol is rekening gehouden met de aan boord aanwezige gevaarlijke stoffen, kritieke apparatuur zoals het hoofdschakelbord voor het afsluiten van de stroom, de plaats van de noodpompen en het noodaggregaat, enzovoort.

Voorzieningen aan boord
Het scheepsbedrijfsnoodplan geeft een beschrijving van de uitrusting en de inrichting van de diverse plekken die tijdens een incident nodig kunnen zijn, zoals:

Verzamelplaats gewonden.
Verzamelplaats evacués.
Plaats waarvan coördinatie wordt gevoerd.
Plaats waar veiligheidsuitrusting zich bevindt.

In het scheepsbedrijfsnoodplan wordt verder aangegeven waar de volgende informatie, eventueel aangevuld met een samenvatting wordt gevonden:

Beschikbaarheid van bemanningsleden die BHV taken kunnen uitvoeren.
Een overzicht en aanduiding van brandbestrijding apparatuur (vaste systemen, handbrandblussers, speciale "monitoren", slanghaspels, enz.).
Een opsomming van bluswaterpompen, capaciteit hiervan en reservesystemen.
Beschikbaarheid en plaats van noodapparatuur, waaronder adembeschermingsapparatuur, vluchtmaskers, beschermende kleding voor brandbestrijding en tegen blootstelling aan chemicaliën, draagbare watervernevelaars tegen verspreiding van gevaarlijke stoffen.
Een overzicht en aanduiding van reddingsmiddelen en uitrusting.
Een handleiding voor gebruik van veiligheid- en reddingsmiddelen, handleiding voor EHBO behandeling, redden van drenkelingen en beschikbaarheid van EHBO’ers.

Veiligheidsplan
Een veiligheidsplan moet in overeenstemming zijn met de gegevens van de veiligheidsrol. De inhoud van de veiligheidsrol moet toegesneden zijn op de eigen situatie en is onder andere gebaseerd op gegevens zoals aantal opvarenden en beschikbare veiligheidsmiddelen. Voor elke werkomgeving waar mensen verblijven, moet een veiligheidsplan zijn opgesteld..

De volgende zaken worden in een veiligheidsplan vastgelegd:

Dekplannen met vluchtroutes.
De aanwezige veiligheidsmiddelen.
De eventueel aanwezige gevaarlijke stoffen en waar de gegevens van deze stoffen aanwezig zijn.
De meldpunten (handmelders) en (automatische) detectoren.
Afsluiters voor ventilatie, elektriciteit, waterdichte compartimenten en een legenda (uitleg van symbolen) met begripsomschrijving.

Voor passagiersschepen zijn er aanvullende eisen gesteld aan veiligheidsplannen en deze moeten ook voor passagiers beschikbaar zijn in de hutten.

Vluchtroutes
Vluchtwegen vormen een onderdeel van het veiligheidsplan. Vluchtwegen zijn bedoeld om een ontruiming ordelijk en efficiënt te laten verlopen met een minimale kans op het uitbreken van paniek. De BHV kent door regelmatige oefening de vluchtwegen en zorgt ervoor dat deze bij een ontruiming worden gebruikt. Hij begeleidt passagiers en bemanning naar de verzamel/ontschepingplek en controleert of alle opvarenden daar aanwezig zijn.

Een schip is een beperkte omgeving en opvarenden zijn zelf ook bekend met de veilige routes over het schip. Hierin schuilt het gevaar dat opvarenden zelf de beste route denken te weten bij calamiteiten. Oefen daarom in het opvolgen van aanwijzingen van de hulpverlener.

Een vluchtroute wordt met pictogrammen aangegeven. Bij de periodieke veiligheidscontroles wordt gelet op het vrij zijn van vluchtwegen. Vluchtdeuren of -luiken mogen alleen worden gebruikt als nooduitgang dus niet om de (werk) omgeving te verlaten onder normale omstandigheden. De vluchtwegen moeten goed gemarkeerd worden en mogen niet geblokkeerd zijn of worden.

Een panieksluiting op een deur of luik zorgt ervoor dat deze aan de binnenkant altijd kan worden geopend. Een panieksluiting moet zo zijn uitgevoerd dat deze met een simpele beweging kan worden ontgrendeld.

Sommige luiken en deuren hebben tevens een brand, rook en/of waterkerende functie. Ze zijn er in de eerste plaats om gesloten te blijven. Zo wordt vermeden dat een gevaar zich snel over het schip kan verspreiden. Soms staan deze deuren voor het gemak open en zijn ze zelfs geborgd. Dat is gevaarlijk en de hulpverlener heeft dan ook de taak om tijdens controlerondes deze deuren te sluiten. Er zijn ook deuren en luiken die met een elektromagneet open blijven staan en die met een simpele handeling of automatisch vanuit een centraal punt kunnen worden gesloten. Deze deuren en luiken moeten wel regelmatig worden getest. Ze moeten binnen een paar tellen gesloten zijn.

Noodverlichting
Om ontruiming in geval van stroomonderbreking mogelijk te maken, moet een aantal voorgeschreven installaties op de noodstroomvoorziening zijn aangesloten. De op het noodnet aangesloten verlichting gaat automatisch branden als de elektriciteitsvoorziening uitvalt. Het doel is om toch nog voldoende zicht te hebben als de normale verlichting niet meer werkt. Hierdoor kunnen paniek en ongevallen worden voorkomen en blijft een veilige ontruiming mogelijk.

Bij het uitvallen van de normale verlichting aan boord moeten trappen en hellingen verlicht blijven, zeker als deze deel uitmaken van een vluchtweg.

Als noodverlichting komen de volgende groepen voor:

Algemene noodverlichting
Transparantverlichting
Treden- of trapverlichting
Navigatieverlichting
Verlichting communicatie en navigatiemiddelen
Alarmsignalering
Geleide voorzieningen (looproute aanduiding)

Algemene noodverlichting dient om bij stroomuitval overal waar mensen verblijven de weg naar buiten te laten vinden. Transparantverlichting dient om de vluchtwegen, de uitgangen en de nooduitgangen aan te geven. Deze verlichting moet branden als er mensen in die (werk)omgeving aanwezig zijn. De achtergrondverlichting van transparant verlichting is altijd groen en de tekst of afbeeldingen zijn altijd wit. Transparantverlichting moet altijd zó zijn aangebracht dat het pictogram of de tekst direct in het zicht hangt.

Nachtvoorzieningen zijn aangebracht om tijdens donker of in werkruimten waar veel donkere hoeken zijn de looproutes te verlichten als de normale verlichting is uitgegaan. Vooral voor controles tijdens de donkere uren is het een nuttige verlichting.

Externe hulpdiensten
Als resultaat van het overleg met de vaarwegbeheerders en havenautoriteiten over afstemming op het rampen- of rampenbestrijdingsplan kan in het scheepsbedrijfsnoodplan een overzicht worden opgenomen van het materiaal dat de hulpdiensten kunnen inzetten. Men kan hierbij denken aan de beschikbaarheid van slachtoffervervoer, artsen en aangewezen ziekenhuizen. Bij deze inventarisatie behoren ook regionale basisgezondheidsdiensten

Medische verzorging
Medische verzorging tijdens incidenten maakt ook deel uit van het scheepsbedrijfsnoodplan. Hiermee wordt aangegeven hoe omgegaan wordt met:

Het inrichten van de verzamelplaatsen voor slachtoffers.
De organisatie van het vervoer van eventuele slachtoffers.
Het gebruik van de aan boord aanwezige faciliteiten zoals EHBO uitrusting en AED defibrillator

Nazorg bij calamiteiten
Nadat een calamiteit tot een ontruiming van een schip heeft geleid, blijft waakzaamheid geboden. Er zijn ook regels voor het waarschuwen van de scheepvaart in de nabije omgeving. Aandachtspunten na calamiteiten en ontruiming zijn:

Melden en registratie van ongevallen aan officiële instanties.
Terughoudend zijn met mededelingen aan derden over de toedracht van de gebeurtenissen.
Na blootstelling aan gevaren medisch onderzoek van opvarenden.
Veilig stellen van de oorzaken van de calamiteit voor onderzoek.
Evaluatie maken met alle betrokkenen.
Rapportage opstellen van de uitkomsten van de evaluatie gericht op preventie.
Doorverwijzen van betrokkenen naar hulpverlenende instanties.(medisch onderzoek bij blootstelling gevaarlijke stoffen of begeleiding trauma’s).

Opleidingen en herhalingsoefeningen
Geen enkel scheepsbedrijfsnoodplan is compleet zonder training en periodieke oefeningen. De bedoeling hiervan is het testen van het plan en het verschaffen van zekerheid over de mate waarin de hulpverleners zijn voorbereid op een calamiteit. Opvarenden moeten op de hoogte te zijn van de alarmeringsprocedures.

Oefenen, voorbereiden en onderhoud
Procedures uit het scheepsbedrijfsnoodplan moeten worden geoefend en vervolgens regelmatig worden herhaald (apart en in combinatie). Het spreekt voor zich dat een dergelijke oefening moet worden geëvalueerd om de ‘zwakke punten’ eruit te halen en te verbeteren. Een veiligheidsrol kan een mooi opgezet plan zijn, maar als het in de praktijk niet werkt is het nutteloos. Daarom moeten de noodprocedures van de veiligheidsrol geoefend worden.

Omdat er in de binnenvaartsector met verschillende ladingen wordt gevaren, en er regelmatig andere mensen aan boord werken, is het belangrijk om de veiligheidsrol regelmatig te controleren en aan te passen aan de nieuwe situatie. Daarbij is het van belang om de kennis van de opvarenden op de voor hen essentiële punten te toetsen. Zo kan geconstateerd worden of er extra inspanningen nodig zijn om de bekendheid met de noodprocedures op niveau te houden.

Wanneer er nieuwe bemanningsleden aan boord komen die een andere taal spreken moeten zij direct instructie krijgen over de veiligheid- en reddingsmiddelen in een voor hen begrijpelijke taal. De te volgen procedures bij calamiteiten moeten tevens voor buitenlandse hulpverleningsdiensten begrijpelijk zijn. Dit zijn twee van de knelpunten waarmee de binnenvaart door het varen in internationale wateren wordt geconfronteerd.

Het oefenen van bemanning is erop gericht om:

De kennis en vaardigheden van de opvarenden op het gebied van bedrijfshulpverlening te toetsen.
Ieders bekendheid met het plan en de procedures te vergroten.
De veiligheidsrol te testen.
Niet voor onverwachte gebeurtenissen komen te staan in geval van calamiteiten.

Wanneer uit een oefening blijkt dat bepaalde zaken niet goed geregeld zijn, dient hierop actie te worden genomen. Bijvoorbeeld extra instructie, wijziging in de organisatie of verbetering van de veiligheidsvoorziening aan boord.

Zie voor het opzetten van een Scheepsbedrijfnoodplan onderstaande checklist als bijlage 1..

Wetgeving en overige informatie

ARBO-wet art. 15
ARBO-besluit art. 2.5.c

Aanvullende wettelijke voorschriften zijn te vinden in onderstaande wetten en besluiten:

Het Rijnvaartpolitie reglement (RPR, artikel 1.16) kent hiervoor ook voorschriften die de handelingen van de schipper in geval van ongevallen vast leggen.
Het Binnenschepenbesluit en de bijbehorende bijlagen geven technische regels voor veiligheidsuitrusting, onderhoud en aanvullende voorzieningen zoals veiligheidsprocedures per scheepstype.
Het Reglement Onderzoek Schepen op de Rijn (ROSR) geeft voorschriften aangaande veiligheidsuitrusting en onderhoud voor schepen met een certificaat van onderzoek
Rapport IOOV; Incident Ooij – ongevallen met de snelle interventieboot
Document informatie Drenkelingen en onderkoeling

Besloten Ruimten

2021-06-11T12:43:38+02:00

Arbo handreiking

Nog niet ingediend Deze inhoud is onderdeel van de Arbo handreiking, maar nog niet ingediend voor goedkeuring als onderdeel van de Arbocatalogus.

Inleiding

Zowel aan boord van de droge lading- als tankschepen komt men besloten ruimten tegen. Indien het nodig is deze ruimten te betreden zal men voorzorgsmaatregelen dienen te nemen om dit veilig te laten plaatsvinden.

Definitie

Een definitie van besloten ruimten kan als volgt luiden:

Een besloten ruimte is een gesloten of deels open omgeving met een al dan niet vernauwde toegang, die niet ontworpen is voor het verblijf van personen, en waarvan kan worden vermoed dat de atmosfeer zodanige stoffen bevat, dat bij betreding gevaar bestaat voor verstikking, bedwelming, vergiftiging brand en/of explosie (afgekort “VBVBE”).

Voorbeelden van besloten ruimten zijn:

Ladingtanks
Kofferdammen
Voor- en achterpiek
Zijbeunen / dubbele bodems
Brandstoftanks
Ladingruimen open of afsluitbaar, voor containers / stukgoed / bulk
Stuurmachineruimten

Wat zijn de risico’s?

VBVBE!

De atmosfeer een dergelijke atmosfeer bevatten dat bij betreding kans bestaat op:

Verstikking,
Bedwelming,
Vergiftiging,
Brand en/of Explosie.

VBVBE wordt hierbij nader toegelicht:

Verstikking:

Oorzaken van verstikking kunnen zijn: zuurstofverbruik door reacties van stoffen, het verminderen van het zuurstofpercentage door corrosie (Roest), het verdringen van zuurstof en slechte of beperkte ventilatie. Ook in een ruim waar producten met natuurlijke componenten zoals rollen papier zijn opgeslagen kan een verminderd zuurstof- percentage voorkomen.

Het vooraf meten van de omgeving en het goed ventileren geven zekerheid of een ruimte wel of niet betreden kan worden. Tijdens de werkzaamheden kan de toestand echter weer verslechteren, dus blijven meten is een must!

Het merendeel van de dodelijke ongevallen word veroorzaakt doordat mensen een besloten ruimte ingaan waarin, door de aanwezigheid van inerte gassen, een zuurstof tekort heerst.

Afbeelding: Voorbeelden van Multigasdector die zuurstof en gevaren kunnen signaleren

Voor dit soort ruimten geldt het volgende:

Inerte gassen geven geen waarschuwing – de mens heeft geen zintuig dat waarschuwt tegen zuurstofgebrek
De lucht bevat normaal 20,9 % zuurstof maar word gevaarlijk als de zuurstofconcentratie beneden de 19 % komt.
Bij minder dan 10 % zuurstof raakt men zonder waarschuwing bewusteloos, treedt hersenletsel op en kan men binnen een paar minuten dood zijn, tenzij er direct reanimatie plaats vind.
Kortstondig inademen van stikstof of een ander inert gas veroorzaakt al directe bewusteloosheid, waarna de dood snel volgt.
Een hoog zuurstofgehalte, bijvoorbeeld tijdens of na lassen, veroorzaakt een verhoogd brandgevaar.

Bedwelming:
Een ander woord voor bedwelming is versuffing. Dit is een situatie waar men door aanraking met een bepaalde stof tijdelijk gedeeltelijk of geheel het bewustzijn verliest. In een hoog risico situatie zoals het betreden van een besloten ruimte kan bedwelming leiden tot vallen, in aanraking komen met bewegende delen of het verlies van controle over de gereedschappen die men gebruikt.

Vergiftiging:
Of een stof vergiftigingsverschijnselen geeft of niet, hangt niet alleen van de stof zelf af. Vooral de dosis speelt een belangrijke rol. Hoeveel giftige stof het lichaam uiteindelijk opneemt hangt af van een aantal factoren:

De concentratie van de stof.
De duur van de besmetting.
Het oppervlak van de huid dat in aanraking is geweest met de gevaarlijke stof.
De plaats van aanraking in verband met de dikte van de huid.
De temperatuur: een hoge temperatuur veroorzaakt een snellere opname via de huid, omdat de poriën verder openstaan.
De zwaarte van het werk: zwaar werk veroorzaakt snellere en diepere ademhaling, waardoor meer gif kan worden ingeademd.

Brand en explosie:
De mengverhouding van brandbare stof en lucht is van essentieel belang bij het ontstaan van een brand of explosie. Er is een minimale concentratie gas, damp, nevel of stof nodig om een explosie te kunnen veroorzaken. De minimale hoeveelheid die nodig is, noemen we de “onderste explosiegrens” (O.E.G.) , of in het Engels “Lower Explosion Level” ook wel aangeduid met de afkorting: LEL. Het veilig betreden van een besloten ruimte is alleen toegestaan wanneer de wettelijk bepaalde waarde van 10% van de onderste explosiegrens niet wordt overschreden.

Let op dat door werkzaamheden in de ruimte die de temperatuur verhogen, de toestand van de mengverhouding zodanig kan veranderen dat de 10 % van de onderste explosie grens kan worden overschreden.

Mogelijke oorzaken van VBVBE

Vaak voorkomende oorzaken het betreden van een besloten ruimte aan boord van een binnenvaartschip die kunnen leiden tot Verstikking, bedwelming, vergiftiging, brand en explosie zijn:

Onbekendheid met de stoffen die in de ruimten aanwezig zijn of hebben gezeten.
Onderschatten van de gevaren van een besloten ruimte.
Niet, niet regelmatig of niet goed meten.
Defecten aan meetapparatuur.
De voorgeschreven persoonlijke beschermingsmiddelen (PBM) niet gebruiken.

Praktijkvoorbeelden:

Droge lading - laadruim

In een ruim waar lading is gestort, kan door stofvorming een zodanige atmosfeer ontstaan dat het zuurstofpercentage te laag is. Ook de stofconcentratie kan - hoewel niet giftig - de ademhalingsorganen irriteren en de ademhaling belemmeren. Zo kan door oxidatie van de lading, bijvoorbeeld een ruim waar nog ladingresten van schroot aanwezig zijn, een te laag zuurstofgehalte ontstaan.

Figuur 1 Stofvorming bij het laden van derivaten

Figuur 2 Laden van fosfaat

Tankvaart -ladingtanks

Figuur 3 Ladingtank tankschip

Boven een geopend mangat kunnen dampen van vluchtige stoffen opstijgen. Daardoor kan een persoon, die niet in de besloten ruimte aanwezig is, toch bedwelmd of vergiftigd raken.

Bij binnenvaartschepen kunnen ook bezoekers aan boord komen, bijvoorbeeld reparateurs, inspecteurs, etc. welke ook in besloten ruimten aan boord moeten zijn. Ook voor deze groep moet de veiligheid gewaarborgd zijn en dit vergt extra aandacht van de bemanning. Het is van groot belang rekening te houden met deze omstandigheden en dit goed vast te leggen. Daarom moeten er niet alleen procedures zijn die werken in besloten ruimten omvatten, maar ook maatregelen worden genomen die de gevaren voor verstikking, bedwelming, vergiftiging, brand of explosie (VBVBE) wegnemen.

Figuur 4 Kofferdamtoegangsluik tankschip

Figuur 5 Zijbeun/dubbele bodem

Onbekendheid met de stoffen die in de ruimte aanwezig zijn of hebben gezeten
Ladingpapieren zijn niet altijd in orde of niet duidelijk voor de bemanning. De werkgever heeft de taak om de opvarenden te informeren over de eigenschappen (ook de gevaarlijke) van de lading. Vraag altijd na of/en wat voor product er in de ruimte kan zijn geweest en als het gaat om een ladingtank altijd de safety data sheet (SDS) of Veiligheid informatiebladen (VIB’s) raadplegen.

Brand en explosie
De mengverhouding van brandbare stof en lucht is van essentieel belang bij het ontstaan van een brand of explosie. Er is een minimale concentratie gas, damp, nevel of stof nodig om een explosie te kunnen veroorzaken. De minimale hoeveelheid die nodig is, noemen we de “onderste explosiegrens”, Lower Explosion Level ook wel aangeduid met de afkorting: LEL. Het veilig betreden van een besloten ruimte is alleen toegestaan wanneer de wettelijk bepaalde waarde van 10% van de onderste explosiegrens (LEL) niet wordt overschreden.

Let op dat door werkzaamheden in de ruimte die de temperatuur verhogen, de toestand van de mengverhouding zodanig kan veranderen dat de 10 % van de onderste explosie grens kan worden overschreden.

Het onderschatten van de gevaren van een besloten ruimte
Zoals hierboven beschreven kan de informatie over stoffen in een opslag onvolledig zijn. Ook de reactie van stoffen en het verbruik van zuurstof door corrosie, bijvoorbeeld in een zijbeun en het onttrekken van zuurstof door roestvorming is een niet te onderschatten gevaar. Het volgen van de juiste veiligheidsprocedures kan door de werknemers veronachtzaamd worden; het gaat immers altijd goed. Vooraf goed nadenken over de situatie als het toch mis gaat kan onderschatting tegen gaan. Als voorbeelden noemen wij: te kleine doorgangen waardoor de toegang moeilijk is of waardoor een mogelijk noodzakelijke berging van een persoon nog moeilijker is.

Niet, niet regelmatig of niet goed meten
Bij het juist meten hoort een gedegen kennis van de meetmethoden en de stoffen die worden vervoerd. Hoe is de opbouw van de tank? Moet er boven in de tank gemeten worden of juist op bodem niveau om een juiste uitlezing te krijgen? Is het de meter die afwijkt of zijn het de gemeten waarden die verkeerd worden geïnterpreteerd? Kortom, het meten en omgaan met meetapparatuur kan niet zonder opleiding en instructies en mag zeker niet door onbevoegden worden uitgevoerd.

Defecten aan meetapparatuur
Meetapparatuur dient periodiek op aanwijzing van de fabrikant, gekeurd en gekalibreerd te worden. Ook de bijgeleverde gasbuisjes voor de Toximeter verlopen na een bepaalde tijd en dienen dan vervangen te worden. Is men hiervan aan boord voldoende op de hoogte?

Bij het gebruik van de meetapparatuur hoort ook het kunnen controleren of het instrument juist werkt. Indien men apparatuur niet regelmatig gebruikt kan de kennis hierover wegzakken en door gebrek aan ervaring kan men niet inschatten of de apparatuur juist werkt.

Overige gevaren
In besloten ruimte waar een beperkte bewegingsvrijheid is en door het ontbreken van natuurlijke lichtinval schemersituaties kunnen ontstaan, zijn de gevaren van elektrocutie, onbedoeld in aanraking komen met bewegende delen, vallen, uitglijden aanwezig. Ook vallende voorwerpen kunnen letsel tot gevolg hebben.

Maatregelen om de risico’s te beperken

Inleiding

De werkgever laat zich ten aanzien van de naleving van zijn verplichtingen bijstaan door een of meer werknemers die door hem zijn aangewezen en als deskundige volgens het ADN zijn opgeleid.

Deskundig optreden houdt in elk geval in:

Het volgen van de juiste opleiding en herhalingscursussen bijwonen binnen de gestelde termijn.
Bekend zijn met het juiste gebruik van meetapparatuur.
Werken met geijkte en gecertificeerde meetapparatuur en het juist kunnen interpreteren van de metingen.
Het juist kunnen analyseren van de gegevens en kunnen adviseren over de te nemen maatregelen (ventileren, PBM, etc.).

Voordat een besloten ruimte veilig kan worden betreden dienen de volgende maatregelen te worden genomen:

Raadplegen ADN en arbeidsomstandighedenregeling
Raadplegen Veiligheidsinformatiebladen
Opstellen checklijst besloten ruimten
Beluchten en leidingen afkoppelen
Gasmetingen
Communicatie en extra toezicht
Bewegende delen vastzetten / borgen
Reddingsmaterialen klaar zetten als “driepoot” en veiligheidsharnas bij betreden ladingtanks; zorg dat de BHV-organisatie aan boord is ingespeeld op risicovolle activiteiten en het inspelen op afwijkingen. Oefen regelmatig de verschillende calamiteitenscenario’s, zodat iedereen weet wat hij moet doen.

Raadplegen ADN en arbeidsomstandighedenregeling
Voor het betreden van ruimte waar gevaarlijke stoffen in zijn (geweest) volgt u het ADN 7.1.3-7.2.3 algemene bedrijfsvoorschriften. Voor droge ladingschepen (7.1.3), voor tankschepen (7.2.3) en aanvullend het ADN 7.2.3.7 ontgassen van lege ladingtanks en het ADN 8.3 bemanningsvoorschriften. Raadpleeg tevens de Arbeidsomstandighedenregeling Hoofdstuk 4: Gevaarlijke stoffen paragraaf 4.1 art 4.1 t/m 4.15 veiligheid op, aan of in tankschepen. Daarnaast zijn er nog het Arbeidsinformatieblad AI-05 veilig werken in besloten ruimten en het Arbobesluit artikel 3.5g gevaar voor verstikking, bedwelming, vergiftiging of brand.

Raadplegen Veiligheidsinformatiebladen
Betrokken personen moeten zich eerst ervan overtuigen welk product er in de te betreden ruimte kan zijn of is geweest, raadpleeg de aanwezige Veiligheid informatiebladen (VIB’s) of Safety Data Sheet (SDS). Indien in de ruimte gevaarlijke gassen of stoffen zoals mineralen, giftige stoffen, zuren of logen, etc. zijn opgeslagen dan moeten deze gassen of stoffen eerst worden verwijderd. Als u de ruimte betreedt waar nog schadelijke gassen en/of product aanwezig zijn, volg dan de instructie over het meten.

Opstellen checklijst besloten ruimten
Voor het betreden van een besloten ruimte is te allen tijde een geldige werkvergunning in de vorm van een checklijst besloten ruimten, een bedrijfsformulier “toestemming betreden besloten ruimte” of een Veiligheid en Gezondheidsverklaring (V&G) model 10, 11, 12/1-12/2, 13/1-13/2, 20, 31, 32, 33, A/30, A/4 noodzakelijk.

Afbeelding: Deze ruimte alvorens te betreden eerst ventileren en zuurstof meten

Beluchten en leidingen afkoppelen
De besloten ruimte dient te worden belucht en indien nodig te worden gespoeld. Gedurende de werkzaamheden wordt de te betreden ruimte (natuurlijk of kunstmatig) geventileerd.

Figuur 6 " Jo-Jo" (dubbelzijdige leidingafsluiting)

Figuur 7 "Jo-Jo" huis in een leiding

Na het leeg maken moeten alle leidingen, die op de besloten ruimte zijn aangesloten, worden afgeblind door middel van een goed zichtbare Jo-Jo (dubbelzijdige afsluiting in de leiding), of zodanig worden losgekoppeld zodat geen gassen of stoffen vanuit de leidingen in de te betreden ruimte kunnen komen.

De losgekoppelde leidinggedeelten mogen niet op eenvoudige wijze weer vastgekoppeld kunnen worden. In het geval er geen Jo-Jo’s aanwezig zijn, moet men zich er op een andere manier van verzekeren dat er geen producten of gassen uit andere leidingen of compartimenten in de te betreden ruimte komen.

Afbeelding: blindflens

Gasmetingen
Voordat een besloten ruimte kan worden betreden dienen er altijd gasmetingen gedaan te worden. Deze metingen worden door een deskundige (ADN 8.2 voorschriften voor de opleiding van de deskundigen) of een erkende gasdeskundige uitgevoerd. De gemeten waarden moeten worden genoteerd op een registratieformulier.

Er moet zijn vastgesteld dat:

De concentratie van brandbare gassen en dampen in de ruimte niet hoger is dan 10% van de onderste explosiegrens (Max 10% Lowest Explosion Level L.E.L).
De zuurstofconcentratie ligt tussen de 19 vol.% en 21 vol.%.
De concentratie van giftige gassen, dampen of stoffen niet hoger is dan de helft van de Grenswaarde ( In de industrie is het gebruikelijk een zogenoemde ‘Entry-Tag” label aan de te betreden ruimte te hangen waarop de gemeten waarde en vrijgave staat vermeld. In de binnenvaart wordt dit soms ook gebruikt.

Afbeelding: entry-tag (label)

De Entry-tag mag alleen door een gasdeskundige worden opgehangen; maar door iedereen die het niet vertrouwt worden weggehaald. Dit moet wel direct doorgegeven worden aan de leidinggevende aan boord.

Communicatie en toezicht
Bovenstaande werkzaamheden mogen alleen uitgevoerd worden op een wijze dat men veilig de besloten ruimte kan betreden. De betrokken personen dienen bekwaam te zijn in de taken en afspraken die horen bij het betreden van besloten ruimten. De basis voor een goede communicatie is het vooraf maken van goede afspraken. Het houden van een evaluatie achteraf levert mogelijke verbeterpunten voor de volgende keer.

Wanneer er een persoon in een besloten ruimte aanwezig is waar geen gasvrijverklaring voor is afgegeven, echter na metingen wel veilig te betreden zijn, dient er een tweede persoon bij de ingang aanwezig te zijn en twee extra personen in de onmiddellijke nabijheid aan boord. In het ADN 7.1.3.1.6; 7.1.3.1.7 en 7.2.3.1.6 praat men over “op roepafstand”, als er geen hijsinrichting aanwezig is. Indien er wel een hijsinrichting aanwezig is dan volstaat 1 persoon in de onmiddellijke nabijheid aan boord, of volgens ADN op roepafstand.

Vastzetten /borgen bewegende delen
Indien de besloten ruimte is voorzien van roerwerken of andere bewegende delen moet deze vrij geschakeld en vastgezet worden. Er moet worden gezorgd dat deze bewegende delen niet ongewild ingeschakeld kunnen worden. Dit kan bijvoorbeeld door het uitschakelen van een hoofdzekering.

Leg dit vast in een “Lock out – Tag out” procedure.

Werkzaamheden uitvoeren in een besloten ruimte waar gevaarlijke stoffen zijn geweest

Inleiding

In een ruimte die vrij van gas is gegeven door een (erkende) deskundige en waarvoor een V&G verklaring of een ‘toestemming betreden besloten ruimte” is afgegeven hoeft men de voorgeschreven persoonlijke beschermingsmiddelen (PBM) niet te dragen als er inderdaad geen restanten van product meer aanwezig zijn. Wel dient men te allen tijde de meting te herhalen en te registreren.

Aanvullende maatregelen bestaan uit:

Ventilatie
Organisatorische maatregelen (mangatwacht-BHV)
Dragen van Persoonlijke beschermingsmiddelen (PBM’s)
Gebruik van gereedschap (elektrisch)

Ventilatie
Nadat is vastgesteld dat bovenstaande (aanvullende) maatregelen zijn genomen dient de ruimte gedurende de werkzaamheden (natuurlijk of kunstmatig) te worden geventileerd. Hierbij moet worden opgelet dat er geen hoeken in de ruimtes zijn die buiten de ventilatiestroom vallen en daardoor niet goed geventileerd worden. De ventilatie moet zodanig geschikt zijn dat de concentratie van gevaarlijke stoffen of dampen te allen tijde beneden de desbetreffende Grenswaarde blijven. Indien bovenstaande voorwaarden niet gegarandeerd kunnen worden dient er onafhankelijke ademlucht gebruikt te worden.

Organisatorische maatregelen (mangatwacht)
De persoon die de besloten ruimte betreedt dient een zuurstof/explosiemeter in de directe omgeving bij zich te houden. Bij werkzaamheden in besloten ruimte moet ten minste 1 persoon aanwezig zijn (mangatwacht) die belast is met het toezicht. Deze persoon is onderdeel van de BHV-organisatie aan boord en is verantwoordelijk voor het nemen van noodzakelijke maatregelen en kan zo nodig direct hulp bieden zonder zelf de ruimte te betreden. Daarnaast kan hij voor mobilisatie zorgen. De mangatwacht is verantwoordelijk voor de communicatie met en de registratie van de personen in de besloten ruimte. Voordat personen in de besloten ruimte worden toegelaten overtuigt de mangatwacht zich ervan of deze ruimte gemeten is (gevaarlijke gassen en zuurstof ) en er een formulier “toestemming betreden besloten ruimte” is ingevuld met de meetresultaten en de handtekening van de persoon welke de metingen heeft uitgevoerd.

Gebruik van (elektrisch) gereedschap

Alleen het voor de betreffende zone geschikt materiaal mag gebruikt worden; zie hiervoor de ADN constructievoorschriften:

Droge ladingschepen: ADN 9.1.0.52 type en plaats elektrische inrichtingen.
Tankschepen: ADN 9.3.X.21 veiligheids- en controle inrichtingen.
ADN 9.3.X.51-52 elektrische inrichtingen.

Dragen van persoonlijke beschermingsmiddelen (PBM’s)
Tijdens het werken in een besloten ruimte dienen de algemene persoonlijke beschermingsmiddelen te worden gedragen. Dit zijn veiligheidsschoenen of veiligheidslaarzen; helm (als er gevaar is voor vallende voorwerpen), veiligheidsbril, beschermende kleding en handschoenen en eventueel adembescherming. Voor de mangatwacht dienen er dezelfde PBM’s direct aanwezig te zijn als voor de persoon(en) die zich in de besloten ruimte bevindt(en).

2 andere personen dienen voor een noodsituatie direct op roepafstand aanwezig te zijn.

Afbeelding: helm met gelaatscherm en (niet verplicht, dus aanvullend, de nekflap)

Juist gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen (PBM’s)
De werkgever dient te zorgen voor een zo goed mogelijk arbeidsomstandighedenbeleid. Werknemers dienen veilig te werken. Tijdens het werken in besloten ruimten, dienen de algemene persoonlijke beschermingsmiddelen te worden gedragen zoals:

Veiligheidsschoenen of veiligheidslaarzen waardoor de kans op uitglijden kleiner wordt.
Een vloeistofdichte / chemie overall dragen waar dit vereist is.
Veiligheidsbril.
Wanneer visueel contact met de personen werkzaam in de besloten ruimte niet mogelijk is, dienen deze personen aangelijnd te zijn. Gebruik van een veiligheidsharnas is een pré.
Indien de kans bestaat dat er geen optimale ventilatie mogelijk is, en de kans op het vrijkomen van gevaarlijke dampen tot de mogelijkheid behoort, is het dragen van adembescherming verplicht. Deze dient te bestaan uit onafhankelijke adembeschermingsmiddelen wat wil zeggen niet afhankelijk van de omgevingslucht in de ruimte.
Filtermaskers waarbij de giftige bestanddelen uit de lucht worden gebonden dan wel vastgehouden, mogen in de besloten ruimte niet worden gebruikt

Afbeelding: chemiehandschoen met lange mouw

Als visueel contact met de personen, welke werkzaam zijn in de besloten ruimte niet mogelijk is, dienen deze personen aangelijnd te zijn. Indien er gevaar voor vallen (Arbeidsomstandighedenbesluit 3.16. Voorkomen valgevaar) aanwezig is, dienen zij voorzien te zijn van veiligheidsharnas.

Afbeelding: veiligheidsharnas

Wanneer optimale ventilatie niet mogelijk is en de kans op het vrijkomen van gevaarlijke dampen tot de mogelijkheden behoort, is het dragen van adembescherming verplicht. Deze adembescherming dient een van de buitenlucht onafhankelijke ademhalings-bescherming te zijn.

Afbeelding: adembescherming onafhankelijk van de buitenlucht

Volgelaatsmaskers met ademluchtfilter zijn van de buitenlucht afhankelijke adembeschermingen. Hieronder staat een volgelaatsmasker afgebeeld met filterbussen waarbij de giftige bestanddelen uit de lucht worden gebonden dan wel vastgehouden. Deze volgelaatsmaskers met ademluchtfilter mogen in een besloten ruimte niet worden gebruikt. Deze manier van werken mag dus alleen aan dek gebruikt worden; bijvoorbeeld bij aan en afkoppelen. . Dit ter voorkoming van bedwelming van de betrokken personen. Er moet wel op worden gelet dat de kleurcode van het adembeschermingsfilter geschikt is voor het betreffende product en geschikt voor de concentratie.

Lijst van verschillende filtertypen

Afbeelding: Adembescherming afhankelijk van de buitenlucht

Ontwikkelingen op het gebied van de gasdetectie (stand der techniek)
Op het gebied van de gasdetectie staan de ontwikkelingen niet stil. Om steeds veiliger te kunnen werken, ontwikkelen de leveranciers van de draagbare gasdetectie systemen waarbij de meetgegevens en werkplek waar men zich bevindt, via Bluetooth worden doorgezet. Cruciale informatie is nu niet meer alleen zichtbaar voor de werknemer die het apparaat gebruikt.

Via een speciaal software pakket worden alarmen, gevaarmetingen, ongevalsstatus, nalevingsstatus, locatie van de werknemer en overige informatie direct zichtbaar op een beeldscherm van bijvoorbeeld een computer. Gegevens van metingen die zijn doorgestuurd kunnen direct worden gebruikt om een werkvergunning samen te stellen.

Leveranciers kunnen met digitale uitlezingen bij onderhoud sneller fouten uitlezen vanwege de opgeslagen historie.

Handhavende dienste vragen vaak ook om een uitdraai van bijvoorbeeld de gemeten waarden van de laatste gasmeting.

Wetgeving en overige relevante informatie

De Arbowet stelt dat een werkgever de nodige op de bedrijfsvoering gerichte maatregelen moet treffen om het werk veilig en gezond uit te kunnen voeren. Denk hierbij onder andere aan:

Zorgen dat de juiste voorzorgsmaatregelen worden genomen om de risico’s in besloten ruimten te kunnen voorkomen.
Het goed laten onderhouden en periodiek keuren van de aanwezige apparatuur, die wordt ingezet bij het betreden van besloten ruimten.
Het verstrekken van de juiste instructies over de gevaren van het betreden van besloten ruimten.
Het ter beschikking stellen van adequate persoonlijke beschermingsmiddelen aan de werknemers die de besloten ruimten moeten betreden.

De werknemers kunnen zich bekwamen door het volgen van opleidingen en de situaties geregeld aan boord te oefenen. Dit kan door situaties te simuleren zoals:

Het meten van de luchtconcentraties in de te betreden ruimte voor en tijdens de werkzaamheden.
Het dragen van perslucht met luchttoevoer via een slang of het dragen van de perslucht met cilinders. Voor het dragen van perslucht met cilinders is een medische verklaring nodig.
Een gewond of bewusteloos persoon uit een ruimte halen.
Inzien wat een besloten ruimte is met de bijbehorende gevaren.

Het bekwamen omvat echter ook goed op de hoogte zijn van de gebruikersvoorschriften van de betreffende apparatuur en het juist kunnen interpreteren van de gegevens die op de apparatuur staan.

Voor de binnenvaart in het algemeen gelden de volgende regels en verwijzingen:

Arbeidsinformatieblad AI-05 veilig werken in besloten ruimten (red: verkrijgbaar via SDU)
Arboregeling geldig vanaf 01-7-2017
Arbobesluit geldig vanaf 01-07-2017
Arbobesluit §2b art.3.5g lid 1 en lid 2, gevaar voor verstikking, bedwelming, vergiftiging, brand of explosie
ADN 7.1.3 & 7.2.3 algemene bedrijfsvoorschriften: voor droge ladingschepen 7.1.3 en voor tankschepen 7.2.3
ADN 8.3 bemanningsvoorschriften
ADN 9 constructievoorschriften
Binnenvaart Branche RI&E Besloten Ruimten
ADN selectie definities
Organogram betreden besloten ruimte

De wettelijke voorschriften voor tankschepen zijn specifiek verwoord in de Arbeidsomstandighedenregeling hoofdstuk 4 Veiligheid tankschepen en gevaarlijke stoffen.

Schepen van de tankvaartvloot welke onder het European Barge Inspection Scheme (EBIS) vallen worden extra gecontroleerd tijdens de jaarlijkse EBIS check. De juistheid en aanwezigheid van de procedures “betreden” en “gasvrij maken” besloten ruimten wordt aan de hand van de EBIS inspectie via de vragenlijst gecontroleerd.

Bunkeren

2021-06-11T12:44:30+02:00

Arbo handreiking

Nog niet ingediend Deze inhoud is onderdeel van de Arbo handreiking, maar nog niet ingediend voor goedkeuring als onderdeel van de Arbocatalogus.

Bunkeren van gasolie / dieselolie / smeerolie / LNG voor eigen gebruik

Inleiding

In de binnenvaart komt men er niet onderuit om brandstof in te nemen voor het machinebedrijf bestemd voor de operaties van de schepen als varen, laden, lossen en de stroomvoorziening aan boord.

Het ligt aan de grootte van de bunkers van een schip, om vaak er brandstof ingenomen moet worden, oftewel te ‘bunkeren’. De hoeveelheid die men in neemt kan afhankelijk zijn van de reis die het schip gaat doen, de waterstand op de rivier, de prijs, leverancier, etc.

Innemen van brandstof kan via een bunkerstation of varend waarbij de bunkerboot langszij komt en tijdens de vaart de brandstof over pompt.

LNG, buiten scope

Voor de inname van LNG zijn speciale plaatsen aangemerkt waar men deze “nieuwe” brandstof in kan nemen in verband met de gevaren die hier aan zitten. (LNG = Liquefied Natural Gas = vloeibaar gemaakt gas).

Daar hiervoor aparte wetgeving is en men een speciale opleiding dient te volgen, wordt het onderwerp LNG in de Catalogus (nog) niet beschreven.

Wat zijn de risico’s?

Voor de inname van brandstof zijn er diverse gevaren en risico’s die in onderstaande tabel, evenals preventieve maatregelen zijn weergegeven:

Gevaar	Risicofactor	Risico	Preventieve maatregel
CMR eigenschappen van gasolie	Blootstelling aan gasolie; besmetting met de stof (handen, inademing)	gezondheidsschade, kans op ziekte	Draag geschikte handschoenen en kleding bij bunkerwacht en aan-en afkoppelen.
Bunkers hebben bepaalde capaciteit	Verkeerde inschatting tankgrootte	Overvullen van bunkers; oliespill, milieuschade oppervlaktewater	Afspraken maken en op bunkercontroleformulier vastleggen BOBS overvulbeveiliging aansluiten, denk aan de juiste BOBS bij de juiste tank
Te water kunnen raken	Overboord vallen bij meren/ontmeren/varend bunkeren	Verdrinken, beknelling, letsel, dood.	Voorkom overstappen, zorg voor een goede toegang. Draag een reddingsvest
Bunkeren van gasolie, smeerolie en water met dezelfde aansluiting	Aansluiten van vulpistool op de verkeerde bunkeraansluiting	Contaminatie, overvulling, explosie, oliespill, letstel, dood	Gebruik van separate/verschillende koppelingen en /of verschillende maten. Markeer de leidingen met unanieme kleurencode. Gebruik bunkercontrolelijst
Hoge vullaadsnelheid	Laadsnelheid te hoog t.o.v. ontluchtingscapaciteit bunkers; druk op pijlschalen en wanden bunkers	Lekkage in het schip, lekkage overboord, oliespill, milieuschade oppervlaktewater	Spreek de maximale laadsnelheid af en leg vast op bunkercontrolelijst

Maatregelen om de risico’s te beperken

Installeer op de vulleiding een standaard koppelingen zoals een Elaflex koppeling ( ZIE BIJLAGE Elaflex TW koppeling) en gebruik verschillende maten voor de gas- smeerolie en drinkwater aankoppeling. Geef de vulleiding een kleur zoals genoemd in het kleuren diagram van de EBU

Alvorens over te gaan tot het innemen van de bunkerbrandstof dient men de beginstanden van de bunkers op te nemen. Overleg met de gezagvoerder wat het maximale niveau is tot waar men de bunkers kan opvullen. Benoem een bemanningslid als bunkerwacht.

Sluit de cross-over tussen de bunkers indien deze open staat en vul de bunkers afzonderlijk op.

Stel met de leverancier een bunker-checklist op zodat voor de leverancier duidelijk is hoe er wordt gebunkerd en wat het maximale volume en pompsnelheid is dat ingenomen moet worden (RPR Art. 15.06).

Sluit het Bunker Overvul Beveiliging Systeem (BOBS) aan. Overtuig u er van dat de ontluchting van de bunker open is. Dit kan worden gecontroleerd bij begin pompen van het product.

Plaats het vulpistool op- of in de vulopening. Indien een Elaflex koppeling wordt gebruikt die op de vulopening zit, controleer dan of het vulpistool goed is vastgezet.

Wordt geen vaste koppeling gebruikt, draag er dan zorg voor dat het vulpistool zodanig wordt geplaatst dat deze kan worden vastgezet met een kettinkje of touwtje zodat het vulpistool niet uit de vulopening komt als de pomp in werking wordt gezet of de pompsnelheid wordt opgevoerd.

Zorg dat er tijdens het brandstof innemen geen water bij de brandstof komt zodat bacteriële vervuiling niet kan ontstaan. Controleer vooraf en na levering de bunkers op water via de water aftap op de bunker.

Leg de afgesproken hoeveelheid vast op de bunkerovereenkomst. Voorbeeld van de inhoud van een Bunkercontrolelijst, waarin de noodzakelijke afspraken worden vastgelegd:

	Bunkerovereenkomst					Schip	Bunker- boot /station
1	Is de communicatie afgestemd?
2	Zijn de hoeveelheden per bunkertank afgesproken?
3	Is er een bunkerwacht aanwezig?
4	Is de volgorde van de bunkeren afgesproken?
5	Is de pompsnelheid afgesproken?		m³ / per uur:
6	Is het bunker-overvulbeveiliging systeem aangesloten (BOBS) voor iedere bunker?
7	Is de vaarsnelheid afgesproken (bij bunkeren tijdens de vaart)
8	Gasolie bunker:	BB-Achter		SB-Achter:	Voorschip:
8	Beginstand Te vullen hoeveelheid: Totaalniveau: Maximale inhoud:
9	Smeerolie bunker	Achterschip		Voorschip
9	Beginstand Te vullen hoeveelheid: Totaalniveau: Maximale inhoud:

Milieu risico’s

Vóór het bunkeren van gasolie moeten in de binnenvaart de BOB’s (Bunker Overvul Beveiliging) worden aangesloten alvorens het bunkerstation of bunkerboot de pomp kan starten.

Indien deze BOB’s niet zijn verbonden met het ontvangende schip, kan de pomp van de leverancier normaliter niet worden gestart.

Iedere brandstofbunker aan boord met uitzondering van de smeeroliebunker zijn volgens de bouwvoorschriften voorzien van deze BOBS beveiliging. Markeer de BOBS aansluitingen welke aansluiting voor welke gasoliebunker is geïnstalleerd.

Geef de vulaansluiting een kleur zoals volgens EBU kleurcode.

Borg de doppen van de andere vulopeningen zoals de vulleiding van smeerolie bunker en drinkwater tank.

Meestal is de drinkwatertank kleiner dan de gasoliebunkers en kan het opgegeven aantal liters hier niet in. Ditzelfde geldt ook voor de smeeroliebunker. Indien de slangen verkeerd worden aangesloten is de kans groot dat bij het vullen er een overloper ontstaat. Bij tanks zonder BOBS spuit dit dan met grote snelheid uit de ontluchting en kan men met de brandstof in aanraking komen en het oppervlakte water verontreinigen.

Houdt spill materiaal beschikbaar en sluit de openingen naar buitenboord van bijvoorbeeld de boeiing zoveel mogelijk af om bij een overloper het product in te dammen en binnenboord te houden. Plaats eventueel een lekbak onder de ontluchting als dit mogelijk is.

Afbeelding: Voorbeeld BOB aansluiting ingang machinekamer

Explosie door verkeerd aansluiten bunkerslangen

Het is al eens voorgekomen bij een containerschip dat bunkerde en per ongeluk de gasolieaansluiting op de smeeroliebunker is geplaatst, dat de ontluchting van de smeerolietank (1 m3) overliep. De ontluchting van het tankje bevond zich in de machinekamer en een nevel gasolie spoot de machinekamer in. Een draaiende motor zoog het explosieve mengsel naar binnen en een heftige explosie was het gevolg.

Blootstelling dampen en in aanraking komen met de vloeistof

Tijdens het bunkeren worden de dampen van de gasoliebunker via de ontluchting naar de buitenlucht afgevoerd. Via de huid of inademen komt men met deze dampen in aanraking.

Probeer tijdens het bunkeren zoveel mogelijk bovenwinds te blijven en draag de juiste PBM’s als overall en handschoenen. Vermijdt zoveel mogelijk het in aanraking te komen met de brandstof.

Vraag aan de brandstof leverancier een recent MSDS.

Te water raken bij meren- en ontmeren bij varend bunkeren

Indien varend wordt gebunkerd zal de bunkerboot meestal op het achterschip vast maken. Door de bemanning van het schip dat gebunkerd moet worden, wordt er meestal assistentie verleend. Draag altijd een reddingsvest en gebruik het meergerij vanaf het te bunkeren schip.

Indien ook op het voorschip gebunkerd moet worden, volg dan dezelfde procedure als op het achterschip om te voorkomen dat een bemanningslid te water raakt en gebruik een tros die ruim voldoende breeksterkte heeft.

Bij lege schepen is varend bunkeren meestal nog wat moeilijker daar je dan met de hoogte van het lege schip zit. Probeer dan de voortros naar de bunkerboot langer te zetten zodat de hoek van de voortros niet te steil is en de lengte van de voortros de golven opvangt.

Foto: Varend bunkeren

Maatregelen bij het meren langszijde bunkerstation op stilstaand- en stromend water

Bij het bunkeren langszijde een bunkerstation zijn er bij het meren en ontmeren en aan boord gaan van het bunkerstation, risico’s om te water te raken. Draag altijd een reddingsvest.

Zorg dat uw schip goed wordt afgemeerd en houdt rekening met passerende schepen.

Indien op de rivier wordt afgemeerd langszijde een bunkerstation, komt het geregeld voor dat een duwstel, koppelverband of groot motorschip voorbij vaart wat de nodige zuiging veroorzaakt.

Zet alvorens af te meren een anker of gebruik de spudpaal als het schip hiermee is uitgerust zodat niet het volledige gewicht op het bunkerstation komt. Aan boord van het bunkerstation kan dit op borden zijn aangegeven dat anker zetten een verplichting is.

In aanraking komen met product gasolie en de maatregelen die genomen moeten worden

Indien men tijdens het bunkeren toch in aanraking komt met het product, neem dan de volgende eerste hulp maatregelen:

Inademing :
In de frisse lucht brengen. Als er geen snel herstel optreedt, naar dichtstbijzijnde ziekenhuis brengen voor verdere behandeling.

Contact met de huid :
Verwijder verontreinigde kleding. Spoel onmiddellijk gedurende ten minste 15 minuten met grote hoeveelheden water, daarna, indien aanwezig, wassen met water en zeep. Bij het optreden van roodheid, zwelling, pijn en/of blaren vervoeren naar het dichtstbijzijnde ziekenhuis voor een verdere medische behandeling.

Contact met de ogen :
Spoel het oog uit met grote hoeveelheden water. Bij blijvende irritatie medische hulp inroepen.

Inslikken :
Bij doorslikken niet laten overgeven: vervoer naar het dichtstbijzijnde ziekenhuis voor verdere behandeling. Bij spontaan overgeven, houdt het hoofd tussen de knieën om inademing te voorkomen. Indien een van de volgende met vertraging optredende verschijnselen of symptomen zich binnen 6 uur voordoen, het slachtoffer overbrengen naar de dichtstbijzijnde medische inrichting: koorts van meer dan 38.3°C, kortademigheid, beklemming op de borst of aanhoudende hoest of piepende ademhaling. Niets laten innemen.

Zelfbescherming van de persoon die eerste hulp verleent : Zorg er bij het bieden van eerste hulp voor dat u de geschikte persoonlijke beschermingsuitrusting draagt die van toepassing is op het incident, het letsel en de omgeving.

Belangrijkste acute en uitgestelde symptomen en effecten :
Indien materiaal binnendringt in de longen, kan dit onder andere resulteren in de volgende verschijnselen en symptomen: hoesten, naar adem snakken, piepende ademhaling, moeilijkheden met ademhaling, beklemming op de borst, kortademigheid en/of koorts. De traumatisering van de ademhalingswegen kan zich enkele uren na de blootstelling openbaren. Verschijnselen en symptomen van huidirritatie kunnen onder andere zijn een branderig gevoel, roodheid, zwelling en/of blaren.

Vermelding van de vereiste onmiddellijke medische verzorging en speciale behandeling :
Behandel symptomatisch.

(Bron MSDS)

Controle na bunkeren

Alvorens de leveringsbon af te tekenen, is het raadzaam eerst de bunkers te controleren op juistheid van de geleverde hoeveelheid. Klopt dit, dan de bon pas aftekenen.

Ruim de spullen op die zijn klaargezet voor levering en sluit de vulopeningen af met de vuldop.

Ruim de gebruikte meertrossen op.

Wetgeving en overige informatie

Arbowet Art.5
ROSR 8.05 en 8.06
BPR
RPR
Artikel Nove, (branchevereniging van brandstofleveranciers): “Bunkeren doe je samen: bunkeraar en bunkerwacht” (BIJLAGE)

Fysieke belasting

2021-06-11T12:43:54+02:00

Arbo handreiking

Nog niet ingediend Deze inhoud is onderdeel van de Arbo handreiking, maar nog niet ingediend voor goedkeuring als onderdeel van de Arbocatalogus.

Organisatie van de arbeid, ergonomie,

Inleiding

Onder fysieke belasting wordt verstaan de overmatige belasting van het bewegingsapparaat (spieren, botten, pezen en gewrichten). Het tillen en dragen van zware of onhandige lasten is een van de voornaamste vormen van lichamelijke belasting. Maar lichamelijke belasting omvat meer.
Duwen en trekken, meertouwen, meerdraden, koppeldraden of laad/losslangen kan belastend zijn. Het maken van steeds dezelfde beweging aan de stuurstand of beeldschermwerk is ook een vorm van lichamelijke belasting die tot slijtage van de gewrichten kan leiden.

Wat zijn de risico’s?

Klachten van het bewegingsapparaat ontstaan vaak door een combinatie van belastende factoren. Bijvoorbeeld tillen in een slechte werkhouding, een houding lang vasthouden en tegelijk veel kracht leveren, of steeds dezelfde beweging uitvoeren terwijl men ook nog ver moet reiken. Daarbij is het evenwicht verstoord tussen fysieke belasting en belastbaarheid. Klachten aan rug, nek, schouder en armen, elleboog, hand en pols, heupen, knieën en voeten kunnen het gevolg zijn.

Afbeelding: tillen met grote reikafstand in deze situatie is het verstandig een andere positie te kiezen om te tillen of met meerdere personen te tillen om het gewicht over deze personen te verdelen

De volgende vormen van lichamelijke belasting zijn te onderscheiden:

Mechanische belasting
Energetische belasting
Thermische belasting

Mechanische belasting
Mechanische belasting in het werk bestaat uit het tillen en dragen van gewichten, duwen en trekken, door trillende apparaten, ongunstige werkhoudingen of het frequent uitvoeren van dezelfde bewegingen. Hierdoor ontstaat vaak lokale problematiek. Dit betreft spieren die overbelast zijn (’spit’ in de rug) of spier/pees/botverbindingen die pijn doen (bv. bij een tennisarm).

Voorbeelden van werken onder mechanische belasting zijn:

Tillen en dragen van laad/losslangen, koppelstukken, meerdraden en touwen;
Duwen en trekken aan: laad/losslangen, ring/steeksleutels voor het vastzetten/losmaken van bouten en moeren, trekken aan meerdraden en touwen tijdens het afmeren;
Ongunstige houdingen: gebruik van ring/steeksleutels voor het vastzetten/losmaken van bouten en moeren van laad/losslangen, trekken aan meerdraden en touwen tijdens het afmeren, het heen en weer lopen, klauteren over de spanten op een rvs tanker
Repeterende bewegingen: het verven van grote oppervlakten, als roerganger langdurig in de zelfde houding de stuurhendel bedienen, een bikhamer/schuurmachine bedienen.
Beeldschermwerk: langdurig werken achter een beeldscherm kan gezondheidsklachten aan armen, nek en schouders opleveren. Ook oogklachten komen vaak voor.

Afbeelding: zware koppelstukken

Energetische of fysiologische belasting
Energetische belasting ontstaat als door langdurig dynamisch werk de energievoorziening van het gehele lichaam wordt aangesproken. Door de dynamische activiteit van grote spiergroepen wordt een beroep gedaan op de capaciteit van de bloedsomloop, de ademhaling en de stofwisseling. Het energiegebruik wordt vergroot, de zuurstofopname wordt vergroot, er ontstaat een snellere hartslag en een vergrote zweetproductie.

Dit kan zorgen voor algehele vermoeidheid. De capaciteit van het hart en longstelsel (met andere woorden: de conditie) is de beperkende factor. De grootte van de belasting is afhankelijk van de intensiteit en de tijdsduur van de werkzaamheden. Door een hoge of lage temperatuur wordt deze fysiologische belasting vergroot.

Voorbeelden van werken onder energetische of fysiologische belasting zijn:

Langdurige tankreinigingswerkzaamheden, met behulp van luiwagens, borstels, hoge druk spuiten;
Gespannen houding als roerganger tijdens varen op radar in dikke mist;
Schoonmaakwerkzaamheden tijdens een werfperiode, zoals: kettingbakken, bunkers, walgangen.

Tillen en dragen
Het tillen van (zware) lasten is de bekendste vorm van lichamelijke belasting. Of een tilsituatie toelaatbaar is of niet, hangt van veel factoren af. Gewicht is een belangrijke factor, maar de reikafstanden, de lichaamshouding en duur van de belasting spelen ook een belangrijke rol.

Afbeelding: zwaar tillen, bij het tillen van dit formaat slangen moet men er voor zorgen dat er wordt gelet op de houding van de rug en er dus met meerdere personen wordt getild of tillen met een tilhulp (kraan zodat de belasting per persoon niet hoger is dan de toegestane 23 kg.

Duwen en trekken
Bij het voortduwen of achter zich aantrekken van voorwerpen kan een overmatige belasting optreden. Hierbij moet niet alleen gelet worden op gewicht en afmetingen van de last, maar zeker ook op de aard van de ondergrond, de aanwezigheid van een helling. Daarnaast spelen ook factoren van uzelf als uitvoerder een rol, zoals lichaamsafmetingen, kracht en ervaring.

Afbeelding: trekken aan staaldraden, bij het werken met staaldraden komen krachten op het lichaam die veel vanuit de armen en rug komen, vereist is een goede (antislip) ondergrond, zodat men stevig staat en niet kan uitglijden. Bij het binnen halen van een draad (Die al snel 50-70kg per 100 mtr weegt) is het goed om dit met meerdere personen te doen.

Ongunstige houdingen
Als uw lichaamshouding langdurig ongunstig is (gewrichten in een afwijkende stand), kan lichamelijke overbelasting ontstaan. Beïnvloedende factoren zijn: de mate waarin de houding belastend is, de tijd dat de houding wordt aangenomen, de krachten die moeten worden uitgeoefend en de mate van afwisseling.

Afbeelding: verkeerde zithouding, langdurig in de verkeerde zithouding zitten is niet goed voor spieren gewrichten en de bloedsomloop, regelmatig tussendoor bewegen en vooral rechtop zitten is belangrijk.

Repeterende bewegingen
Als kortdurende handelingen een lange tijd achter elkaar worden uitgevoerd kan eenzijdige belasting van bepaalde spiergroepen ontstaan.

Afbeelding: repeterende beweging

Thermische belasting

Belangrijk is dat hitte belasting moet worden gezien in termen van belasting van de mens en niet in termen van omgevingstemperatuur. Immers zelfs bij lage temperaturen kan in beschermende kleding hittebelasting voorkomen.

De thermische belasting van een mens komt door vier zaken:

De thermische omgeving; bijv. ladingtank
Kleding; bijv. vloeistofdichte overall
Inspanningsniveau; bijv. schrobben ladingtank
Persoonlijke factoren; bijv. hoe snel met gewend is aan de omgeving.

Werken in de warmte heeft effect op de fysieke(lichamelijk) en cognitieve(aandacht en concentratie) prestatie van de bemanning.

Tijdens het werken bij hoge temperatuur zorgt het lichaam voor een betere doorbloeding van de huid om zo af te koelen. Daardoor ga je zweten. Opgewarmde spieren kunnen bij warmte oververhit raken, waardoor hun effectiviteit afneemt. Ook het concentratievermogen zal bij langdurige blootstelling aan warmte (vanaf een uur) verminderen. Dit kan leiden tot een grotere kans op ongevallen.

Bovendien kan hitte verschillende gezondheidseffecten geven op de korte en lange termijn.

Voorbeelden van werken onder temperatuurbelasting zijn:

Machinekamer in bedrijf: met draaiende voortstuwingsmotor, generator, verwarmingsinstallatie voor de ladingverwarming;
Tankreinigingswerkzaamheden: dragen van vloeistofdichte overall, werkzaamheden met warm/heet water, reinigingswerkzaamheden in de tank.
Verfwerkzaamheden in de zomer en in de zon met hoge buitentemperaturen.

Beeldschermwerk
Langdurig werken achter een beeldscherm kan gezondheidsklachten aan armen, nek en schouders opleveren. Ook oogklachten komen vaak voor. Beeldschermwerk gaat gepaard met repeterende handelingen van de vingers en polsen en statische belasting ‘hogerop ‘in de nek, schouders en armen. Het is verstandig om taken met intensief gebruik van beeldscherm, toetsenbord en/of muis te beperken tot 4 uur per dag, deze taken zoveel mogelijk af te wisselen met andere taken.

Maatregelen om de risico’s te beperken

Risicofactoren kunnen met een taak-risico-analyse en een RI&E in kaart worden gebracht. Bij een taakanalyse wordt de oorzaak van fysieke klachten in kaart gebracht door systematisch te kijken naar de uitgevoerde werkzaamheden van de betreffende persoon in een bepaalde functie. De taken van een persoon worden beschreven in opeenvolgende handelingen die gedurende de werkdag worden uitgevoerd. Het maken van een taakanalyse is de eerste stap bij het in kaart brengen van knelpunten bij fysieke belasting.

Bij een handelingenanalyse worden de houdingen die aangenomen worden bij een bepaalde handeling en de eventueel getilde lasten beoordeeld. Zo wordt de houding van de rug beoordeeld tijdens verschillende handelingen. Daarnaast kunnen ook eventueel benodigde maatregelen op de betreffende handeling worden toegepast.

De NIOSH-richtlijn kan daarbij inzicht bieden in de gewichten die maximaal getild kunnen worden in een bepaalde houding zonder dat daarbij ernstige gezondheidsklachten ontstaan.

Het maximaal acceptabele tilgewicht is afhankelijk van de houding waarin het object getild (of bewerkt) wordt. De houding waarin een medewerker zijn werk uitvoert is afhankelijk van (tijdens de verplaatsing van het gewicht) de horizontale afstand van zijn handen tot zijn enkels en de verticale afstand van zijn handen tot de vloer (zie onderstaand figuur):

DF: verticale tilafstand

FF: frequentie van tillen

AF: verdraaiingfactor

CF: contactfactor

Indien alle factoren gunstig zijn is het maximaal acceptabele tilgewicht 23 kg. Voor zwangere werknemers wordt geadviseerd niet meer te tillen dan 5 kg (bij frequent tillen) en 10 kg voor incidentele tilwerkzaamheden. Er zijn verschillende mogelijkheden om lichamelijke belasting in het werk te verminderen. Deze zijn onderverdeeld in vier maatregelen:

Technologische maatregelen
Organisatorische maatregelen
Voorlichting en training
Bedrijfsgezondheidskundige begeleiding

Technologische maatregelen
Dit zijn maatregelen die met aanpassingen in de werkomgeving te maken hebben. Bijvoorbeeld aanpassing van de werkplek zodat op de goede hoogte gewerkt kan worden met een goede werkhouding. Maar ook aangepast gereedschap dat goed is afgestemd op de uitvoering van de taak en op de persoon die ermee werkt. U kunt ook denken aan gebruik van lichtgewicht materialen bij het tillen en hanteren van onderdelen. Op tankschepen bij het manifold kunt u een tilhulp (kraantje) plaatsen waar men de slangen mee kan ondersteunen.

Afbeelding: een david wordt hoofdzakelijk gebruikt om een bijboot overboord te zetten maar is ook inzetbaar als tilhulp.

Afbeelding: goede zithouding, bij een goede zithouding zit men recht en kan men gemakkelijk bij alle meest gebruikte bedieningen, is er een voetensteun aanwezig en eventueel een armsteun.

Organisatorische maatregelen
Dit zijn maatregelen die te maken hebben met aanpassingen in de organisatie van het werk om de werknemers zo optimaal mogelijk te laten functioneren. Een voorbeeld van een organisatorische maatregel is taakroulatie. Hierdoor creëert u afwisseling in werkzaamheden en bouwt u daarmee relatieve rust in. .Daarnaast zijn pauzes een manier om rust te creëren. Ook een ander of breder takenpakket is een organisatorische maatregel om eenzijdige belasting te verminderen. Met betrekking tot de thermische belasting dient men zorg te dragen dat er voldoende gedronken wordt, het zoutgehalte op peil blijft, beperk zoveel mogelijk zware lichamelijke inspanning.

Op schepen zijn meestal niet genoeg mensen om de taken te wisselen, hier zijn extra pauzes een goede oplossing om de nodige hersteltijd te krijgen.

Voorlichting en training
Hiermee zorg je ervoor dat de bemanning weet wat zijn taken zijn en de daarbij behorende gevaren en risico’s en hoe hij deze zoveel mogelijk kan beperken waardoor de werkzaamheden optimaal uitgevoerd kunnen worden en de lichamelijke belasting zo gering mogelijk is.

Dit kan d.m.v. het verzorgen van een toolbox met als onderwerp; lichamelijke belasting, hoe moet je tillen, beeldschermwerk, vermoeidheid etc.

Een training of een toolbox kan er als volgt uit zien:

Kies een onderwerp en plan ongeveer 20 minuten.
Houd het simpel.
Betrek de bemanning bij het onderwerp, door vragen te stellen, en ervaringen te delen.
Foto’s en voorbeelden uit eigen praktijk
Zorg dat actiepunten opgevolgd worden.

Wetgeving en andere relevante informatie

Fysiekebelastingbeoordelen.tno.nl
Arbeidsomstandighedenbesluit hoofdstuk 5 (http://wetten.overheid.nl/BWBR0008498/2017-07-01#Hoofdstuk5)
Zie ook de National Institute for Occupational Safety and Health (NIOSH)-richtlijn. (tillen en dragen)
Arboportaal (ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (https://www.arboportaal.nl/onderwerpen/themas/fysieke-belasting)
Branche RI&E binnenvaart
Beeldschermwerk:
- Arbeidsomstandighedenbesluit: Hoofdstuk 5 afdeling 1 Fysieke belasting en afdeling 2 Beeldschermwerk
- Arbeidsomstandighedenbesluit: Hoofdstuk 5 afdeling 2 Beeldschermwerk
  Gaat specifiek over beeldschermwerk en de repeterende bewegingen die daarbij voorkomen.
Arbeidsomstandighedenbesluit 5.5 Voorlichting
Arbobesluit: Artikel 5.7 Definities
Beeldscherm en beeldschermwerkplek worden toegelicht.
Arbeidsomstandighedenbesluit: Artikel 5.8 Toepasselijkheid
onder andere niet van toepassing op arbeid waarbij een werknemer gewoonlijk minder dan twee uren per etmaal gebruik maakt van een beeldscherm.
Arbeidsomstandighedenbesluit: Artikel 5.9 Risico-inventarisatie en –evaluatie
In de risico-inventarisatie en -evaluatie, wordt specifiek aandacht besteed aan de gevaren voor het gezichtsvermogen en die van de fysieke en psychische belasting als gevolg van arbeid aan een beeldscherm. Zo nodig dienen doeltreffende maatregelen te worden genomen.
Arbeidsomstandighedenbesluit: Artikel 5.10 Dagindeling van de arbeid
Beeldschermwerk is zo georganiseerd dat deze telkens na ten hoogste twee achtereenvolgende uren wordt afgewisseld door andersoortige arbeid of door een rusttijd. Hierdoor dient de belasting van het beeldschermwerk te worden verlicht.
Arbeidsomstandighedenbesluit: Artikel 5.11 Maatregelen met betrekking tot de bescherming van de ogen en het gezichtsvermogen van de werknemer
Iedere werknemer die voor de eerste maal belast wordt met beeldschermwerk wordt in de gelegenheid gesteld om vóór de aanvang een arbeidsgezondheidskundig onderzoek te ondergaan. Dit onderzoek heeft in ieder geval betrekking op de ogen en het gezichtsvermogen.
De werknemer wordt opnieuw in de gelegenheid gesteld een onderzoek te ondergaan als zich bij hem gezichtsstoornissen voordoen die het gevolg kunnen zijn van het beeldschermwerk.
Als de resultaten van het onderzoek, dit vereisen, wordt de betrokken werknemer in de gelegenheid gesteld een oftalmologisch onderzoek te ondergaan.
Als de resultaten van het onderzoek dit vereisen en normale oogcorrectiemiddelen niet kunnen worden gebruikt, worden aan de betrokken werknemer speciale beeldscherm oogcorrectie-middelen verstrekt.
Arbeidsomstandighedenbesluit: Artikel 5.12 Voorschriften voor de inrichting van werkplekken
Bij ministeriële regeling worden nadere regels gesteld met betrekking tot de werkplek en de wisselwerking tussen de gebruikte programmatuur en de werknemers.
Arbeidsomstandighedenbesluit Artikel 6.1 Temperatuur

Gevaarlijke stoffen en biologische agentia

2021-06-11T12:44:54+02:00

Arbo handreiking

Nog niet ingediend Deze inhoud is onderdeel van de Arbo handreiking, maar nog niet ingediend voor goedkeuring als onderdeel van de Arbocatalogus.

Gevaarlijke stoffen

Inleiding

Tijdens het werk aan boord van binnenvaartschepen kunnen werknemers bijna dagelijks blootgesteld worden aan gevaarlijke stoffen. Gevaarlijke stoffen zijn stoffen met gevaarlijke eigenschappen en gevaarlijk voor mens, dier en/of milieu en die een (direct) merkbaar gevaar opleveren.

Naast schoonmaak- en onderhoudsmiddelen kan men blootgesteld worden aan stof het meest bij de droge lading schepen of dampen van de lading het meest bij tankschepen.
Tijdens het innemen van brandstof en smeerolie wisselen van de motoren bestaat er ook een grote kans dat men met de dampen of afgewerkte smeerolie in aanraking komt.
Dampen en bijvoorbeeld smeerolieproducten komen op de huid en kunnen op deze manier in het lichaam worden opgenomen.

Voor blootstelling moet er verschil worden gemaakt tussen de blootstelling aan Gevaarlijke stoffen en Biologische Agentia. Biologische Agentia zijn micro-organismen welke ziektes kunnen veroorzaken.

Besef over het werken met stoffen die gevaarlijke eigenschappen hebben, hoort bij het goede zeemanschap dat we van opvarenden van binnenvaartschepen mogen verwachten.

Toch kan het gevaar van blootstelling uit onverwachte hoek komen en opvarenden verrassen. Zo zijn er de laatste tijd veel berichten over zeecontainers waarin goederen zijn gegast zonder dat hierover iets is aangetekend op de ladingpapieren. In de binnenvaart heeft dit nog niet direct tot gevaarlijke situaties geleid, maar bij het lossen van de lading uit deze containers zijn een aantal mensen al bedwelmd geraakt.

Afbeelding: Opslag gevaarlijke stoffen in de keuken.

Wat zijn de Risico’s?

De Risico’s die door Blootstelling optreden is dat de gezondheid van een werknemer wordt aangetast door opname van een stof in het lichaam. Stoffen die door de huid en via inademen door het lichaam worden opgenomen kunnen bijvoorbeeld in de vetlaag van het lichaam opgeslagen worden en pas jaren later kan de gezondheid hierdoor worden aangetast als deze stoffen in het lichaam vrijkomen en door het bloed worden opgenomen.

Door direct inademen van een hoge concentratie H₂S (zwavelwaterstof) of CO (Koolmonoxide) treed direct bewusteloosheid op wat in het ergste geval tot de dood kan lijden.

De volgende stoffen kunnen naast de stoffen uit de lading van invloed zijn op de gezondheid:

Brandstoffen zoals gasolie en benzine;
Uitlaatgassen die CO (koolmonoxide) bevatten;
Smeerolie en vetten;
Koelwatertoevoegingen (Antivries of anti-corrosieven);
Reinigingsmiddelen, ontvetters (elektrocleaner, trichloorethyleen (tri));
Bijtende stoffen (accuzuur);
Gassen (acetyleen, propaan, zuurstof, kooldioxide (CO₂));
Verven (loodijzer-menie, zinkfosfaatprimer, dekverf);
Oplosmiddelen (thinner en aceton);
Radioactieve stoffen (in metaalschoot);
Asbest (kan in de oude schepen als isolatie of pakking zijn gebruikt);
Biologische agentia, dit zijn micro-organismen en hun genetisch gemodificeerde varianten

Deze kunnen onder meer infectie, allergie en intoxicatie veroorzaken.

Afbeelding: mogelijke blootstelling aan accuzuur.

Opname in het lichaam

Er wordt gesproken van opname in het lichaam als de stof in het bloed wordt opgenomen.

Of een stof na blootstelling en opname in het bloed vergiftigingsverschijnselen geeft of niet, hangt echter niet alleen van de stof af. Vooral de dosis speelt een belangrijke rol. Om te bepalen of een stof giftig of schadelijk is, worden experimenten met bacteriën en proefdieren uitgevoerd.

Elk proefdier krijgt een bepaalde zeer kleine dosis van een stof toegediend. Wanneer 50% of meer van de proefdieren overlijdt, wordt de stof giftig genoemd. Overlijdt er minder dan de helft van de proefdieren, dan wordt de proef nogmaals herhaald met een hogere dosis om op dezelfde wijze te bepalen of de stof schadelijk genoemd moet worden of niet. Hoewel er vele manieren zijn waarbij een persoon kan worden blootgesteld, zijn er drie manieren waarop een stof in ons lichaam kan binnendringen:

Opname in het lichaam via de huid
Opname in het lichaam via inademen
Opname in het lichaam via inslikken

Via de huid

De huid is het grootste orgaan van de mens, het beschermt de mens tegen invloeden van buitenaf. Aan de buitenkant ziet de huid er vrij simpel uit, maar wanneer je eenmaal weet waar je huid voor dient, wat voor ingewikkelde procedures de huid doorloopt en hoe deze werkt, dan kijk je nooit meer zonder respect naar je huid.

Via de huid kunnen bepaalde stoffen in het lichaam worden opgenomen.

Een voorbeeld hiervan zijn oplosmiddelen. De huid heeft een beschermlaagje dat vet is. Door oplosmiddelen verdwijnt dat laagje. Daardoor kunnen die stoffen door de poriën van de huid heen in het bloed terechtkomen. Een voorbeeld van een dergelijk stof is benzeen. Benzeen zat ooit in benzine, deze stof kan jaren later kanker veroorzaken. Dit was de reden dat benzeen niet meer in deze brandstof mag worden toegevoegd. Daarom kan het gevaarlijk zijn om de huid met mogelijk benzeen bevattende ontvettende middelen schoon te maken.

Opname via de huid kan ook via werkkleding die nog reststoffen kan bevatten van vorige werkzaamheden. Bij aanraking van de huid met stoffen in de kleding kunnen deze stoffen alsnog tot ernstige reacties leiden. Denk om deze reden ook bij werkzaamheden in de machinekamer voor het regelmatig wisselen en weggooien van poetsdoeken in de daarvoor bestemde speciaal gemarkeerde afvalbak.

Afbeelding: Afvalemmer voor opslag vuile poetsdoeken.

Via de ademhaling

Via de ademhaling kunnen we stof, gas damp en nevel binnen krijgen. Sommige stoffen beschadigen de longen en de luchtpijp meteen, andere stoffen werken pas na veel langere tijd.

Een voorbeeld van een stof die direct werkt is zoutzuur, de damp tast de longen zeer snel aan. Asbest is een stof die pas veel later werkt. De tijd tussen inademen en de gevolgen (longkanker) kan soms wel tientallen jaren duren.

De mens beschermt zichzelf van nature tegen het inademen van stof. In de neus zitten haartjes die de grootste deeltjes wegfilteren. Iets kleinere deeltjes blijven plakken aan het slijm in de luchtpijp. Nog kleinere deeltjes blijven steken aan de ingang van de longblaasjes. De kleinste deeltjes kunnen echter zelfs tot in de longblaasjes doordringen en hier in de bloedsomloop worden opgenomen.

Oplosmiddelen uit verf kan er bij inademing, op den duur voor zorgen dat het centrale zenuwstelsel wordt aangetast, deze ziekt noemt men de “Schilders ziekte” of OPS (Organo Psycho Syndroom).

Diesel Motor Emissie (DME of dieselrook) is een sluipend gevaar. De kleine roetdeeltjes zijn kankerverwekkend en je hebt niet meteen in de gaten dat ze zo schadelijk zijn. Medewerkers komen heel eenvoudig in aanraking met deze deeltjes omdat men in de uitlaatgassen stroom kan staan tijdens aan- en afmeren als de wind verkeerd staat. Bij een lekke uitlaat komen deeltjes vrij in de machinekamer die dan ingeademd worden bij betreden van de machinekamer. Zie ook hoofdstuk “Inrichting en organisatie van de arbeidsplaats” van deze Arbocatalogus.

Indien de uitlaatgassen via de spiegel van het achterschip worden afgevoerd, is de kans groot dat bij de wind vanachteren men in aanraking komt met deze uitlaatgassen en kan men deze deeltjes heel eenvoudig inademen.

Via de spijsvertering

De opname van gevaarlijke stoffen via de spijsvertering kan optreden bij bijvoorbeeld eten in een vuile omgeving, waar veel stof is, en eten met vuile handen of met vies bestek. Ook sigaretten draaien en oproken, kauwgom kauwen, snoepen en medicijnen innemen, moeten we niet in een vuile omgeving of met vuile handen doen. Vooral vloeibare en vaste stoffen nemen we op via de mond. Dit kan gebeuren doordat het eten of drinken besmet is met gevaarlijke stoffen bijvoorbeeld door etenswaren aan boord te bewaren in een dekkist in de buurt van verf of chemicaliën (onverpakte voedingsmiddelen zoals groente en fruit kunnen sommige schadelijke dampen opnemen).

Maatregelen om de risico’s te beperken

Opname via de huid

Besmetting door de huid is gemakkelijk te voorkomen door de juiste kleding te dragen: overall, dichte schoenen en vooral de juiste handschoenen. Met handschoenen kun je contact met een giftige stof voorkomen. Bovendien worden de handen minder vuil, zodat men ze niet met oplosmiddelen hoeft schoon te maken. Bij transport van vloeibare chemie producten een chemiebestendige overall, het zogenaamde Chemiepak, dragen als men monsters maakt of aan- en afkoppelt.

Er zijn twee manieren waarop besmetting door de huid nog sneller gaat. De eerste is via een open wond(je). Zelfs door het kleinste wondje kunnen stoffen direct in het bloed terechtkomen. Mede daarom is het zo belangrijk dat je iedere verwonding meteen laat behandelen en schoonmaken.

De tweede manier is besmetting door de slijmvliezen. Die zijn dun en vochtig. Hierdoor laten ze veel makkelijker stoffen door dan de rest van de huid. Slijmvliezen hebben we bij de ogen, de neus, de mond en de geslachtsdelen. Kom dus niet aan deze lichaamsdelen met vuile handen (ogen uitwrijven, toiletbezoek).

Gebruik handschoenen bij het werken aan motoren waarbij afgewerkte olie vrij komt.

Opname via de ademhaling

Besmetting via de ademhaling is gemakkelijk te voorkomen door gebruik te maken van adembescherming. Bij het schuren en bikken bijvoorbeeld ontstaat stof. Om te voorkomen dat men dit inademt is het gebruik van stofmaskers een goede voorzorgmaatregel.

Bij verfwerkzaamheden in besloten ruimten als achterpiek, machinekamer, voormachinekamer etc. dient men er zorg voor te dragen dat tijdens deze werkzaamheden goed geventileerd wordt omdat de oplosmiddelen van de verf via de ademhaling worden ingeademd. Gebruik voor deze werkzaamheden oplosmiddelen vrije of oplosmiddelen arme verfsoorten. Ook kan men een halfgelaatmasker met de juiste filterbus gebruiken om inademing van deze stoffen te voorkomen.

Opname via de spijsvertering

Besmetting via de spijsvertering kan gemakkelijk worden voorkomen door voedingsmiddelen als groente, fruit, brood en melk buiten de ladingzone op te slaan. Eten van deze producten in een omgeving waar veel stof is, zal er aan bijdragen dat stof via dit eten ingenomen wordt.

Was voordat men iets gaat eten je handen, eet producten in een stofvrije omgeving, draag er zorg voor dat bijvoorbeeld vlees in de koelkast wordt ontdooit om besmetting door ongedierte te voorkomen.

Afbeelding: Opslag van giftige stoffen

Biologische Agentia

Inleiding

We worden op ieder moment van de dag blootgesteld aan biologische agentia zoals bacteriën, schimmels en virussen. Deze zijn overal om ons heen aanwezig. Vaak hebben we een natuurlijke weerstand die ons beschermt tegen deze invloeden. Maar tegen sommige invloeden hebben we onvoldoende bescherming waardoor gezondheidsproblemen kunnen ontstaan. Dat is te voorkomen door bewust beleid te voeren.

Biologische agentia is een zeer breed begrip. Er worden verschillende definities gehanteerd. De wetgever speekt over infectierisico’s en effecten van levende biologische agentia.

Dit is maar een deel van het risico dat veroorzaakt wordt door biologische agentia. Ook uitscheidingsproducten en resten van dode micro-organismen zijn een gevaar voor de gezondheid. In de Arbowet vallen deze niet onder ‘biologische agentia’ maar onder ‘Gevaarlijke stoffen’.

Wat zijn de risico's?

Er zijn veel factoren die bepalen of medewerkers het risico lopen ziek te worden van blootstelling aan biologische agentia. Daardoor is het vrij lastig te bepalen of het risico aanvaardbaar is of dat er maatregelen getroffen moeten worden.

Het gaat erom steeds de volgende factoren in beschouwing te nemen:

De bron van het risico: komen biologische agentia in de werksituatie voor?
Het gevaar: welk effect kan het veroorzaken?
De blootstelling: hoeveel contact kan er optreden met het organisme of de stoffen via de lucht, via water, via direct huidcontact, via contact met dieren (beten, steken) of mensen die drager zijn?
Hoe goed is je natuurlijke bescherming: je weerstand, beschadigde huid, andere ziektes onder de leden, e.d.

Op binnenvaartschepen kan men te maken krijgen met de volgende vormen van besmetting/risico’s:

Inademing van waternevel verontreinigd met Legionella in warmwatersystemen, blussystemen, klimaatbeheersingsinstallaties.
Inademing van lucht uit verontreinigde klimaatbeheersingssystemen; deze kunnen bacteriën, schimmels, endotoxinen bevatten.
Bij het transport van afval, schroot, diervoeders, granen etc. bestaat het risico voor besmetting door het snijden aan vervuild materiaal (infectie), en het inademen van stof dat schimmels, gisten, bacteriën en hun overblijfselen/uitscheidingsproducten bevat (endotoxines/mycotoxines met ademhalingsproblemen tot gevolg, w.o. COPD-risico)
Contact met oppervlaktewater (overboord vallen) kan besmetting van de ziekte van Wijl omdat er ratten in de omgeving aanwezig kunnen zijn. (Dit kan voorkomen bij de laad- losinstallaties van veevoeders en eetbare oliën en vetten waar deze dieren graag rondlopen.)

Om de risico’s te classificeren worden er in de wetgeving voor levende biologische agentia vier gevaar categorieën onderscheiden. De categorie 1 heeft relatief weinig risico en categorie 4 is uiterst gevaarlijk voor het individu en de samenleving. In het Arbobesluit art. 4.84 lid 3 zijn deze benoemd:

categorie 1: een agens waarvan het onwaarschijnlijk is dat het bij de mens een ziekte kan veroorzaken;
categorie 2: een agens dat bij de mens een ziekte kan veroorzaken en een gevaar voor de veiligheid en de gezondheid van de werknemers kan opleveren, maar waarvan het onwaarschijnlijk is dat het zich onder de bevolking verspreidt, terwijl er gewoonlijk een effectieve profylaxe of behandeling bestaat;
categorie 3: een agens dat bij de mens een ernstige ziekte kan veroorzaken en een groot gevaar voor de veiligheid en de gezondheid van de werknemers kan opleveren en waarvan er een kans is dat het zich onder de bevolking verspreidt, terwijl er gewoonlijk een effectieve profylaxe of behandeling bestaat;
categorie 4: een agens dat bij de mens een ernstige ziekte veroorzaakt en een groot gevaar voor de veiligheid en de gezondheid van de werknemers oplevert en waarvan het zeer waarschijnlijk is dat het zich onder de bevolking verspreidt, terwijl er gewoonlijk geen effectieve profylaxe of behandeling bestaat.

Kort samengevat komt het bij de risicoclassificatie erop neer dat het gaat om de combinatie van:

Kan het agens een ernstig effect teweegbrengen of niet?
Kan de besmetting van mens tot mens of via de omgeving gemakkelijk verspreid worden?
Bestaat er een goede behandeling om het effect teniet te doen?

Afhankelijk van de categorie waarin de biologische agentia zijn ingedeeld, zijn er zwaardere maatregelen nodig om de werknemers te beschermen.

Maatregelen om de risico’s te beperken

Allereerst is het van belang dat bij het nemen van maatregelen met betrekking tot biologische agentia u over voldoende kennis dient te beschikken. Bij het bepalen van het risico van agentia en het bepalen van maatregelen bij incidenten is zeer specifieke kennis nodig. Laat u bij deze onderdelen zo nodig ondersteunen door een ter zake deskundige persoon zoals een arbeidshygiënist of een bedrijfsarts bijvoorbeeld van een Arbodienst.

Om de genoemde besmetting/risico’s die van toepassing zijn op binnenvaartschepen te beperken kunnen de volgende maatregelen toegepast worden.

Voorkomen van legionella d.m.v. temperatuur in watertank en leidingen onder de 20/25°, geen dode takken in het leidingsysteem, minimaal 1 x per week tappunten gebruiken. Wil je zeker weten dat er geen legionella voorkomt in het systeem laat dan regelmatig monsters nemen en testen.
Voorkomen van lucht uit verontreinigde klimaatbeheersingssystemen d.m.v. vervangen van de filters, regelmatig schoonmaken van de systemen, werkplek schoon en stofvrijhouden.
Voorkomen van besmetting tijdens het transport van afval, schroot, diervoeders, granen etc. d.m.v. efficiënt en netjes laden van de schepen zodat voorkomen wordt dat men zich kan snijden aan uitstekend afval of schroot. Tijdens het laden van diervoeders en granen dient men zich niet op te houden in de buurt van de laad arm/transportband dit i.v.m. het stof indien er werkzaamheden moeten gebeuren dient met hiervoor de juiste PBM’s te gebruiken.
Voorkom contact met oppervlaktewater d.m.v. valbeveiliging toe te passen.

Bij het bepalen van de maatregelen (volgens het BAH-principe) zijn steeds de volgende onderdelen in ogenschouw te nemen:

Is iedereen bekend met het risico: bronnen bekend, medewerkers geïnstrueerd?
Is alles wat redelijkerwijs mogelijk is gedaan om de bron te bestrijden?
Is alles wat redelijkerwijs mogelijk is gedaan om zo min mogelijk verspreiding te veroorzaken?
Worden zo min mogelijk mensen blootgesteld?
Zijn er extra kwetsbare medewerkers (zwangere, immuunziektes, COPD) en zijn die voldoende beschermd?
Is maximale hygiëne/hygiënisch werken goed geregeld (werkinstructie, faciliteiten voor wassen)?
Is geschikte persoonlijke bescherming en zo nodig vaccinatie ter beschikking gesteld?
Is bewaking van effecten, het signaleren van incidenten zo goed mogelijk ingericht?
Is acute medische behandeling bij incidenten goed geregeld?
Is samenwerking met externe partijen bij noodsituaties goed geregeld?

Langs deze systematiek bepaalt u per werksoort wat de te nemen maatregelen zijn binnen uw bedrijf.

	BAH-principe (Biologische Arbeid Hygiënisch principe) ALTIJD bij ieder niveau doen: I. Voorlichting geven II. Instructie geven III. Toezicht houden IV. Hygiënisch werken gedrag handenwassen, douchen contacten vermijden V. VACCINATIE: Altijd zo gauw er een mogelijke blootstelling is of kan komen VI. PEP (post expositie profylaxe): Preventief geneesmiddelen toedienen zonder dat de ziekte al aangetoond kan worden (HIV, hepatitis B). Let op: Deze middelen kunnen nadelige effecten hebben op het ongeboren kind, check dat eerst! VII. Therapie bij Ziekte Snel diagnose (laten) stellen: als werknemers waarschuwingssignalen leren kennen, kunnen ze de behandelend arts snel op het goede spoor zetten Zo snel mogelijk therapie (Legionella, ziekte van Weil, Lyme, Rabiës)
1	Bestrijding aan de bron
	A	Bestrijd het agens zelf (zoals de pokken-eradicatie)
	B	Voorkom van transmissie van het agens naar een gastheer (bestrijding vectoren, DEET, profylaxe, repellantia)
	C	Voorkomen van verspreiding van een (mogelijke) infectieuze bron (PEP, antibiotica)
	D	Desinfectie; ultraviolet licht of chemisch (let op; soms zorgt dit voor extra risico)
2	Technische maatregelen
	A	Afscherming bron (isolatie, quarantaine)
	B	Voorkomen van aanraken van besmette oppervlakten (werking van kranen en deuren automatiseren ‘no touch ‘)
	C	Gebruik van papieren handdoeken
	D	HEPA-filters, sluizen, overdruk, onderdruk etc.
	E	Gebruik van biohazardkasten
	F	Gebruik van niet-poreuze of biocide materiaal (koper)
3	Organisatorische maatregelen
	A	Zo min mogelijk mensen bij de bronnen laten komen
	B	Inrichten schoon/vuil zones
	C	Beperking aantal werknemers op bepaalde plek
	D	Social distancing (afstand van elkaar houden)
	E	Weren van zwangere vrouwen uit de gevarenzone
	F	Weren van werknemers met een verhoogde medische kwetsbaarheid
4	Persoonlijke beschermingsmiddelen
	A	Afscherming huid: handschoen, kleding, schort, haarkapje, schoenen
	B	Afscherming ogen: brillen, gelaatsschermen
	C	Afscherming ademwegen: maskers (mond/neus)

Bron: KIZA.

Wetgeving en overige informatie:

Arbowet:

Art.6 Voorkoming en beperking van zware ongevallen waarbij gevaarlijke stoffen zijn betrokken
Art.11 Algemene verplichtingen van de werknemers
Art. 16 Nadere regels m.b.t. arbeidsomstandigheden, waaronder gevaarlijke stoffen en biologische agentia

Arbo Besluit

Hoofdstuk 4 Gevaarlijke stoffen en biologische agentia Art.4.1 – 4.26 Gevaarlijke stoffen (waaronder art. 4.11 en 4.20 Kankerverwekkende en mutagene stoffen).
Afdeling 6 Specifieke gezondheidsschadelijke stoffen Art. 4.58 – 4.62
Art. 4.84 4.93- Agentia

Arboregeling

Hoofdstuk 4. Veiligheid tankschepen en gevaarlijke stoffen Art.4.1-4.14 Werkzaamheden, waarvan grotendeels parallel en verwezen vanuit het ADN 8.3.5 en ADN 7.2.3.7.1.6 (de toestand “gasvrij” en beëdigd gasdeskundige).
Lijst met kankerverwekkende stoffen en processen als bedoeld in het Arbeidsomstandighedenbesluit: https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stcrt-2019-38.html
www.arboportaal.nl/onderwerpen/themas/biologische-agentia.nl

Hefbaar stuurhuis

2021-06-11T12:45:03+02:00

Arbo handreiking

Ingediend Deze inhoud is onderdeel van de Arbo handreiking en is ingediend voor goedkeuring als onderdeel van de Arbocatalogus.

Inleiding

Hefbaar stuurhuis in de hoogste stand

In de binnenvaart worden in toenemende mate hefinstallaties geïnstalleerd om het stuurhuis hoger, dan wel lager te kunnen brengen. In het algemeen is het daarbij nog steeds gebruikelijk om het stuurhuis op het achterschip van een binnenvaartschip te plaatsen, er zijn echter een aantal uitzonderingen waarbij het stuurhuis op het voorschip geplaatst is.
Hefinstallaties van stuurhuizen hebben het doel om:

het stuurhuis hoger te brengen om bij een ledig schip de dode hoek voor het schip te verkleinen;
het stuurhuis lager te brengen om een lagere kruiplijn te verkrijgen;
het stuurhuis hoger te brengen om bij hogere ladingen toch voldoende zicht naar voren te behouden.

In het ES-TRIN 2019 zijn een aantal nieuwe regels opgenomen met betrekking tot het hefbaar stuurhuis.

Wat zijn de risico’s?

Tijdens het gebruik van een hefinstallatie voor stuurhuizen kunnen de onderstaande risico’s ontstaan:

Letsel door beknelling tijdens het betreden of verlaten van het stuurhuis op het moment dat de hefinstallatie in werking is;
Letsel- en/of materiaalschade door beknelling onder het stuurhuis op het moment dat de hefinstallatie in werking is;
Letsel- en/of materiaalschade door aanvaring met een brug;
Letsel door valgevaar i.v.m. kuil onder het stuurhuis, deze ontstaat als het stuurhuis hoger staat dan de bovenkant van de roef (woning).
Letsel door beknelling tijdens onderhoudswerkzaamheden in de hefkoker.

Maatregelen om de risico’s te beperken (doelvoorschriften)

Letsel door beknelling tijdens het betreden of verlaten van het stuurhuis;
Zorg voor een deugdelijke trap voorzien van anti-slip, een reling aan beide zijden en meedraaiende tredes. De afstand tussen de sporten mag niet meer dan 30 cm zijn, de aantrede (diepte) van de tredes moet ten minste 15 cm zijn.
Tijdens het gebruik van een hefinstallatie voor stuurhuizen mag het stuurhuis niet worden betreden of verlaten.
De roerganger zorgt voor heldere communicatie met de overige bemanningsleden over de hefbewegingen en houdt zicht op wie zich waar aan boord bevindt.
Een akoestisch en optisch signaal dat inschakelt zodra de hefinrichting wordt bediend en de stuurhut zakt is verplicht.
Maak duidelijke afspraken met medewerkers.
Licht medewerkers voor over de risico’s.
Letselschade door beknelling onder het stuurhuis;
Maak afspraken dat men in bepaalde situaties niet onder het stuurhuis mag komen (bijvoorbeeld bij kanaalvaart).
Hou bij het zakkend stuurhuis 1 meter afstand van markering op de vloer.
Een akoestisch en optisch signaal dat inschakelt zodra de hefinrichting wordt bediend als de stuurhut zakt, is verplicht.
Maak duidelijke afspraken met medewerkers.
Licht medewerkers voor over de risico’s.
Letsel- en/of materiaalschade door aanvaring met een brug;
Het aanvaren met een brug kan voorkomen worden door een goede reisvoorbereiding (let op wind, actuele waterstand, diepgang etc.) en het tijdig en ruim voldoende laten zakken van het stuurhuis.
Zorg dat je niet afgeleid wordt door bijv.: TV, telefoon, collega’s, etc.
Zorg voor deugdelijk onderhoud en keuring van het stuurhuis, dit dient uitgevoerd te worden door een deskundige medewerker of een deskundige derde partij (zie ES-TRIN 2019 Artikel 7.12). Correct onderhoud en keuring verkleint de kans op storingen in de installatie.
Licht medewerkers voor over de risico’s en maak duidelijke afspraken.
Letsel door valgevaar i.v.m. kuil onder het stuurhuis;
Valgevaar kan ontstaan als het stuurhuis in een bepaalde (hoge) stand staat. Hierdoor ontstaat er een kuil.
Signaleer dit met een gearceerde rand in een veiligheidskleur.
Zorg voor voldoende verlichting.
Licht medewerkers voor over de risico’s en maak duidelijke afspraken.

Signalering valgevaar bij de "kuil"
Letsel door beknelling tijdens onderhoudswerkzaamheden in de hefkoker;
Voor inspectie en reparatie is het mogelijk en noodzakelijk om de hefkoker te betreden.
Plaats een sticker/pictogram met daarop een waarschuwing bij betreden.
Voorzie de toegangsdeur van de schacht van een functieblokkeerschakelaar waarmee de bedieningsmogelijkheid tot heffen en zakken wordt geblokkeerd. Zorg voor de juiste borging van het stuurhuis, gebruik hiervoor de LOTO-procedure (lock out tag out) De borging van het stuurhuis is het ‘lock’ bij de bediening van het hefmechanisme plaats men een ‘tag’ dat is een kaart met daarop de tekst ‘niet in werking stellen’.
Onderhoudswerkzaamheden moeten ten allen tijde uitgevoerd worden door deskundige werknemers, die aan de hand van de gebruiksaanwijzing en instructies de werkzaamheden uit mogen voeren.
Maak duidelijke afspraken met medewerkers.
Licht medewerkers voor over de risico’s.

Functieblokkeerschakelaar op toegangsdeur schacht

Wetgeving en overige informatie

Arbo besluit Artikel 7.4. Deugdelijkheid arbeidsmiddelen en ongewilde gebeurtenissen
Arbo besluit Artikel 7.4a. Keuringen
Arbo besluit Artikel 7.5. Montage, demontage, onderhoud, reparatie en reiniging van arbeidsmiddelen
Arbo besluit Artikel 7.6. Deskundigheid werknemers
Arbo besluit Artikel 7.7. Veiligheidsvoorzieningen in verband met bewegende delen van arbeidsmiddelen
Arbo besluit Artikel 7.10. Alarmsignalen
Arbo besluit Artikel 7.11. Loskoppelen arbeidsmiddel
Arbo besluit Artikel 7.11a. Voorlichting
Arbo besluit Artikel 7.13. Besturingssysteem en bedieningsorgaan
Arbo besluit Artikel 7.16. Noodstopvoorziening
ES-TRIN 2019 Artikel 7.12 In hoogte verstelbare stuurhuizen
ES-TRIN 2019 Artikel 14.07 Klimvoorzieningen

Onderzoek naar veiligheidsaspecten van aanvaringen met hefbare stuurhuizen in de binnenvaart (2020-03-02)
De concretere wettelijke grondslag ligt in de Scheepvaartverkeerswet en de Binnenschepenwet. De vaarregels zijn opgenomen in een Algemene maatregel van bestuur (Amvb): het Binnenvaartpolitiereglement (BPR). De bouwtechnische en uitrustingseisen staan in het Binnenschepenbesluit (BSB). De Europese Unie heeft in 1982 een richtlijn (82/714 EU) uitgevaardigd over technische en uitrustingseisen voor binnenschepen. Met name het BSB is grotendeels voortgekomen uit deze richtlijn.
Wetgeving internationale Rijnvaart:
De wettelijke grondslag ligt in een multilateraal verdrag, de herziene Rijnvaart akte (Akte van Mannheim) De vaarregels zijn opgenomen in een reglement: het Rijnvaartpolitiereglement (RPR). De bouwtechnische en uitrustingseisen staan in het (ES-TRIN 2019). Voor Nederland is de implementatie van het RPR en het ES-TRIN 2019 geregeld in de Scheepvaartverkeerswet en de Binnenschepenwet.

Bijzondere risicogroepen

In deze Arbocatalogus worden de volgende groepen aangemerkt als een bijzondere risicogroep: jeugdigen (jonger dan 18 jaar), zwangere en werknemers tijdens de lactatie, uitzendkrachten, stagiaires, vrijwilligers, anderstaligen, werknemers die gedeeltelijk arbeidsongeschikt zijn of een beperking hebben. Voor al deze groepen geldt dat voor specifieke werkzaamheden zullen worden vrijgesteld i.v.m. de mogelijke gevaren die deze werkzaamheden met zich meebrengen. Voor alle bovengenoemde groepen geldt dat ze voldoende instructies moeten ontvangen over de werking en de risico’s van een hefbaar stuurhuis en alle groepen zijn uitgesloten voor het doen van onderhoudswerkzaamheden.

Hygiëne

2021-06-11T12:44:45+02:00

Arbo handreiking

Nog niet ingediend Deze inhoud is onderdeel van de Arbo handreiking, maar nog niet ingediend voor goedkeuring als onderdeel van de Arbocatalogus.

Inleiding

De hygiëne aan boord van schepen is een belangrijk aspect van de gezondheid op het werk. Immers als er geen goed hygiëneniveau is kunnen bacteriën en ziektekiemen hun gang gaan en de werknemer of andere personen kunnen ziek worden.

Hygiëne omvat een breder spectrum dag alleen persoonlijke hygiëne door gedrag, het omvat ook bijvoorbeeld ook voedselveiligheid, veilig en schoon drink- en douchewater en schone luchtverversingssystemen. Dit alles kan eenvoudig beheerst worden door het verhogen van het bewustzijn van medewerkers en het werken met schoonmaak-en onderhoudsschema’s.

Wat zijn de risico’s?

Risico’s voor de gezondheid kunnen voornamelijk ontstaan als ziektekiemen en bacteriën zich kunnen ontwikkelen en verspreiden. Hierdoor kan de werknemer (ernstig) ziek worden.

De volgende hygiëneaspecten zijn aan boord van schepen relevant:

persoonlijke hygiëne;
een schone werkplek
voedselveiligheid;
omgang met gevaarlijke stoffen;
onderhoud van water/koeling/ventilatiesystemen (omgang met biologische agentia)

Maatregelen om de risico’s te beperken

Persoonlijke hygiëne:

Gedrag

Het is belangrijk dat iedereen goed voor zichzelf zorgt en zichzelf goed schoon houdt.

Neem regelmatig een douche en was de handen met zeep na ieder toiletbezoek en als je van dek af komt en de woning in gaat. Door te wassen met zeep worden bacteriën gedood en krijgen zo geen kans zich te verspreiden. Was de handen voordat je iets gaat eten of drinken en voor het koken en behandelen of bereiden van eten. Probeer met je(vieze) handen zo min mogelijk aan je gezicht te komen en hierdoor bacteriën niet onbewust in je lichaam (ogen, mond, neus) te brengen. Zorg voor korte nagels en schone handen.

Neem een douche na een lange dag werken of inspannende werkzaamheden waarbij je zweet. Geuren zeggen vaak iets over de situatie.

Was regelmatig de haren. Lange haren vereisen extra aandacht en moeten regelmatig worden gekamd/geborsteld. Was de handen na hoesten, niesen of het snuiten van de neus.

Antibacteriële hand-gel kan eenvoudig worden gebruikt en doodt bacteriën, virussen en schimmels.

Gebruik werkschoenen voor aan dek en doe deze uit zodra de woning of stuurhut wordt betreden.

Het is vrij gebruikelijk op schepen om binnen op sokken te lopen of op bijvoorbeeld slippers. Houdt hierbij wel rekening met gladde oppervlakken zoals plavuizen en houten vloeren.

Kleding en beddegoed:

Zorg voor frisse werkkleding en verschoon deze zodra het nodig is. Gooi werkkleding regelmatig in de was op 60°C ook als er nog geen “vieze plekken” zichtbaar zijn. Was overalls bij voorkeur op een zo heet mogelijk wasprogramma en houdt deze gescheiden van ander wasgoed.

Zorg voor voldoende opbergruimte zodat schone kleding goed opgeborgen kan worden.

Besteed extra aandacht aan persoonlijke beschermingsmiddelen bij bescherming tegen gevaarlijke stoffen (zoals gasmaskers, handschoenen, etc.) Dit is verder uitgewerkt onder Arbeidsmiddelen, (persoonlijke) beschermingsmiddelen en reddingsmiddelen.

Verschoon beddegoed ten minste een keer per week en was dit op ten minste 60° C. 4. Bij de keuze van een kussen of een matras dient u er dus op te letten dat de hoes kan worden verwijderd..

Het gebruik van natuurlijke materialen kan het best worden vermeden in verband met huisstofmijt en uitwerpselen in kussens, matrassen en dekbedden; synthetische bedstoffen hebben hierbij de voorkeur. Vermijdt bijvoorbeeld donzen dekbedden, wollen en molton dekens, veren kussens en katoenen hoeslakens. Kies bijvoorbeeld voor een matras met een ultrafresh traagschuim toplaag of voor een kussen met een polyester of traagschuim vulling.

Zorg voor een koele slaapkamer (onder de 18°C) en een lage luchtvochtigheid.

Omgaan met wondjes:

Wees voorzichtig met wondjes en gebruik niet vocht-doorlatende pleisters. Wondjes zijn een mogelijke bron waardoor twee kanten op besmettingen plaats kunnen vinden. Vanuit de wond kunnen bacteriën bijvoorbeeld in het eten dat wordt bereid terecht komen, anderzijds kunnen er door werkzaamheden via de wond bacteriën het lichaam in komen.

Voorkom wondjes zo veel mogelijk door een veilige werkplek en behandel deze op de juiste manier als ze voorkomen, met goed afsluitende pleisters.

Een schone werkplek

Een schone werkplek is de basis voor hygiëne. Als er niet regelmatig wordt schoongemaakt wordt iedere werkomgeving vanzelf vies. Door een schoonmaakschema in te stellen voor het onderhouden van de aandachtsgebieden keuken, woning en sanitaire ruimten wordt voorkomen dat ziekteverwekkers zich kunnen nestelen en zich kunnen ontwikkelen. Tips zijn te vinden op o.a. https://www.dehuishoudcoach.nl/schoonmaken/ en http://www.goedeschoonmaaktips.nl/. Zorg er voor dat prullenbakken regelmatig worden geleegd en besteed bijzondere aandacht aan objecten waar gemakkelijk voedselrestjes tussen kan gaan zitten, zoals rubbers van een koelkast en toetsenborden van computers.
Scheidt afval hygiënisch van voedingsmiddelen.
Voldoende ventilatie is belangrijk.

Geen schone werkplek

Voedselveiligheid en allergenen

Eet alleen in de daarvoor bestemde ruimte en daarvoor bestemde tafel. Neem geen etenswaren of drinken mee aan dek.
Voor het eten en voor het koken moeten handen goed gewassen worden. Bind lange haren in een staart of een hoofddoek/netje/pet om te voorkomen dat zij boven het eten hangen.
Scheid levensmiddelen van gevaarlijke stoffen zoals schoonmaakmiddelen of afval.
Zorg voor de juiste temperatuur in koelkast en vriezer. Zorg voor een thermometer waarmee de actuele temperatuur in deze koelruimten kan worden gecontroleerd.
Hou houdbaarheidsdata van vlees e.d. goed in de gaten en voorkom dat voedsel dat over de houdbaarheidsdatum is, kan worden bereid. Bewaar “kliekjes” zo kort mogelijk en zorg voor een schone opslag en koeling van levensmiddelen. Wees extra alert op de bereiding van rauw vlees, vis, kip en eieren. Houd rekening met allergenen; een collega kan ernstig ziek worden als hij bepaalde eiwitten binnen krijgt waarvoor hij allergisch is.
Op het gebied van voedselveiligheid zijn er normen vastgelegd in de normering van Hazard Analysis Critical Control Points (HACCP) en de Horeca-hygiënecode. Het is een taak van de werkgever om de werknemers instructie en onderricht te geven op dit gebied.

Onvoldoende hygiëne bij opslag van levensmiddelen

Omgang met gevaarlijke stoffen

Door met gevaarlijke stoffen te werken bestaat de kans op besmetting van de gevaarlijke stof. Voor de schepen in het vervoer van gevaarlijke stoffen is dit aldaar verder uitgewerkt. In dit hoofdstuk worden gevaarlijke stoffen in zijn algemeenheid bedoeld. Daarbij valt te denken aan schoonmaakmiddelen, oplosmiddelen, reinigingsmiddelen, koelwaterdopes, etc.

Bewaar nooit levensmiddelen in opslagplaatsen die bestemd zijn voor verf of gevaarlijke stoffen of aan dek. Onverpakt etenswaar, zoals fruit en aardappelen, kunnen bepaalde dampen opnemen. Van blikken of potten kunnen de etiketten of opschriften aangetast worden door een agressieve stof.

Een goede documentatie via de aanduiding op de etiketten en het opvragen van de veiligheidsinformatiebladen (“VIB” ’s; deze dienen te worden verstrekt door de leverancier) geeft voldoende inzicht over de gevaren van de stoffen die worden gebruikt. Hiermee kunnen de juiste voorzorgsmaatregelen zoals voorzieningen voor ventilatie, afscheiding en het plaatsen van waarschuwingen voor het gebruik van deze stoffen worden genomen.

Onderhoud van water/koeling/ventilatiesystemen

In de waterhuishouding, airconditioning en ventilatiesystemen kunnen bacteriën zich nestelen als deze niet goed zijn onderhouden. Zorg voor een structureel onderhoud- en reinigingsprogramma waarbij filters van water- en luchtsystemen e.d. periodiek worden schoongemaakt.

Bepaalde airconditioningsystemen kunnen, indien deze niet goed worden onderhouden, ziektekiemen verspreiden.

Controleer regelmatig de inlaatfilters. Volg hierbij de instructies van de leverancier. Dat kan betekenen dat de filters vervangen of gereinigd moeten worden. Verricht een extra controle op de inlaatfilters als het schip heeft geladen of gelost in een stoffige omgeving, denk aan graan-, veevoeder-, steenkool- of ertsoverslag. Reinig ook periodiek de afzuig- en inlaatopeningen in de woning en afzuigkapfilters. Laat de ventilatie goed inregelen en laat ten minste jaarlijks controleren of deze afstelling nog goed functioneert. Besteed aandacht bij overdruksystemen van gevaarlijke stoffenschepen aan het periodiek reinigen van de koolstoffilters.

Ter voorkoming van legionellabacteriën in douche/drinkwater is een apart hoofdstuk opgesteld namelijk bij Inrichting en Organisatie van de arbeidsplaats / Legionella beheersing en veilig drinkwater.

Wees niet te zuinig bij het (laten) instellen van de recirculatie. Een luchtverversingsfactor van 7 is de meest ideale situatie. Dit betekend dat in een uur de aanwezige lucht in de ruimte zeven keer is ververst.

Wetgeving en overige informatie

Arbowet Artikel 3
Arbobesluit artikelen 3.23 en 3.24 (in principe voor wasvoorzieningen en toiletten in gebouwen)
https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/haccp.aspx

Inrichting en organisatie van de arbeidsplaats

2021-06-11T12:44:11+02:00

Arbo handreiking

Nog niet ingediend Deze inhoud is onderdeel van de Arbo handreiking, maar nog niet ingediend voor goedkeuring als onderdeel van de Arbocatalogus.

Inleiding

Een goede inrichting van de arbeidsplaats is belangrijk om werknemers gezond en veilig te kunnen laten werken. Een arbeidsplaat aan boord van een schip zijn de ruimtes waar personen hun werkzaamheden uitvoeren. Er kunnen verschillen bestaan tussen deze ruimtes, zoals het aantal en soort machines en de wijze waarop risico’s zich ten opzichte van elkaar verhouden. Arbeidsplaatsen moeten zodanig ontworpen zijn dat een ergonomische juiste werkhouding kan worden aangenomen en de fysieke belasting, als gevolg van tillen en dragen en langdurige statische belasting, zo veel mogelijk wordt voorkomen en als dit niet mogelijk is, zo veel mogelijk wordt beperkt. Hoofstuk 2 van de Arbowet geeft in art. 3 de algemene verplichting voor de werkgever om het werk zodanig te organiseren en zodanig middelen ter beschikking te stellen dat er geen risico optreedt voor de gezondheid of veiligheid van de medewerker.

Wat zijn de risico’s?

In de branche RI&E worden de onderstaande zaken genoemd in relatie tot de inrichting en organisatie van de arbeidsplaats. De onderwerpen in dit hoofdstuk zullen hier en daar onderwerpen overlappen uit andere hoofdstukken. In die situaties zal zoveel mogelijk worden verwezen worden naar de andere hoofdstukken.

Beeldschermwerk

Langdurig werken achter een beeldscherm kan gezondheidsklachten aan armen, nek en schouders opleveren. Ook oogklachten komen vaak voor. Beeldschermwerk gaat gepaard met repeteerde handelingen van de vingers en polsen en statische belasting ‘hogerop ‘in de nek, schouders en armen. Het is verstandig om taken met intensief gebruik van beeldscherm, toetsenbord en/of muis te beperken tot 4 uur per dag, deze taken zoveel mogelijk af te wisselen met andere taken. (fysiek belasting)

Geluid

Op veel arbeidsplaatsen is lawaai een probleem. Lawaai is niet allen hinderlijk maar ook schadelijk en onomkeerbaar: gehoorschade als gevolg van lawaai is niet te genezen. Wetenschappelijk is vastgesteld dat blootstelling aan geluidsniveaus van meer dan 80 dB(A) gehoorschade kan veroorzaken. De risico’s zijn dat het onbekend is welke bronnen meer dan 80 db(A) produceren, het gebruik van gehoorbescherming niet consequent wordt gebruikt of onvoldoende aanwezig is.

Klimatologische omstandigheden

Goede klimaatcondities op de arbeidsplaats zijn voor werknemers een belangrijke voorwaarde om zo optimaal mogelijk te kunnen presteren. Daarnaast is het zo dat bepaalde klimatologische omstandigheden kunnen leiden tot arbeidsomstandigheden waarbij de gezondheid maar ook de veiligheid van de mensen kan worden bedreigd.

De Arbo- wet stelt de eis dat de temperatuur niet schadelijk mag zijn voor de gezondheid. In het Arbobesluit worden nadere voorschriften genoemd met betrekking tot gebouwen, temperatuur, luchtverversing en zonlicht.

Verder maken we onderscheid tussen werkomgeving buiten/diverse weeromstandigheden en werkomgeving binnen.

Buitenklimaat

Koude weersomstandigheden
Als de belasting door kou hoog is (lage temperatuur, veel wind, geen stralingswarmte, neerslag), de arbeidsbelasting laag (weinig warmteproductie), de aanpassingen onvoldoende (te weinig kledingisolatie) en er bovendien een lage belastbaarheid is (bijvoorbeeld door een slechte conditie) kunnen problemen ontstaan. Het eerste dat wordt gemerkt is een gevoel van onbehaaglijkheid of discomfort. Vervolgens merkt men dat bepaalde taken niet meer kunnen worden uitgevoerd door een verminderde vingervaardigheid. In ernstige gevallen kunnen zich onderkoeling of koude letsels voordoen.

Warme weersomstandigheden:

In het algemeen geldt dat bij temperaturen van 35 graden of hoger gezondheidsschade kan optreden. Hierbij moet gedacht worden aan: zonnesteek, uitdroging (te weinig vocht), kramp in de spieren (zout tekort), huidproblemen en uitputting, verbranding van ledematen bij aanraken sterk opgewarmde oppervlaktes.

Daarbij is het zo dat bij extreme warmte het concentratievermogen terugloopt, waardoor het gevaar op een ongeval toeneemt. Dit kan zeker nadelig zijn bij functies/activiteiten zoals veiligheidsman/grenswachter, het werken op hoogte en precisiewerk.

Er moeten dan aanvullende maatregelen genomen worden in de vorm van:

Extra pauzes, in geschikte omgeving om af te koelen
Voldoende koele dranken verstrekken (zout)
Dragen van beschermende kleding
Hoofdbedekking; veiligheidshelm helm met eventueel nek lap
Insmeren van de huid met zonnebrandcrème

Bij extreem hoge temperaturen

Vindt de afkoeling van de mens voornamelijk plaats door verdamping van lichaamsvocht. Bij een relatieve hoge luchtvochtigheid gaat de warmteoverdracht aan de omgeving moeilijker. De groep oudere werknemers met een slechte conditie en zwangere vrouwen zijn extra kwetsbaar in deze omstandigheden.

Binnenklimaat

De temperatuur in het stuurhuis en de accommodatie wordt veroorzaakt door direct zonlicht en warmte afgifte vanuit de machinekamer, deze bronnen veroorzaken vaak een hoge temperatuur in de ruimtes, om deze temperatuur te reguleren wordt er gebruik gemaakt van airconditioning, een prettig binnenklimaat is voor ieder individu verschillend, van belang is dan ook dat dit zoveel mogelijk in goed overleg geregeld wordt.

Verlichting

Voldoende verlichting draagt bij aan een goed ingerichte arbeidsplaat, van belang is dat er op plaatsen waar men loopt en werkt over voldoende licht wordt beschikt. De onderstaande tabel geeft een overzicht van de praktijkverlichtingssterkte:

Praktijkverlichtingssterkte	Toepassing:
20 lux tot 200 lux	Oriëntatieverlichting. Verlichting in ruimten, die niet of slechts kortdurend als werkruimte worden gebruikt en waar de visuele taak niet kritisch is.
200 lux tot 750 lux	Normale werkverlichting. Verlichting in ruimten die geregeld als werkruimte worden gebruikt. De meeste visuele taken kunnen worden verricht in dit gebied.
750 lux tot 5000 lux	Speciale verlichting. In verband met speciale werkzaamheden met hoge visuele eisen.

Praktijkverlichtingssterkte is de laagst toelaatbare waarde van de gemiddelde verlichtingssterkte op een gespecificeerd oppervlak, eenvoudig gezegd de minimale lichtsterkte voor een bepaalde werkplek. Dit wordt uitgedrukt in Lux(Lx), en kan gemeten worden met een lux meter.

Let op: de luxwaarde zegt niet hoeveel licht je ziet, maar hoeveel licht de bepaalde werkplek ontvangt.

Arbeidsplaatsen waar werknemers bij het uitvallen van het kunstlicht aan bijzondere gevaren zijn blootgesteld, zijn voorzien van adequate noodverlichting. Indien noodverlichting niet mogelijk is, beschikken de werknemers over individuele verlichting.

Om spiegeling en glans te voorkomen wordt veelal gebruikt gemaakt van zonwering, deze zonwering wordt gebruikt voor duidelijk en veilig zicht in situaties waarbij het zonlicht en de verblinding moet worden tegen gegaan. Deze zonwering werkt op zijn best in de volle zon, maar biedt ook rustiger zicht bij mist en heeft sterke warmte absorberende kwaliteiten.

Elektriciteit

Elektriciteit is altijd een potentieel gevaar, ook zonder direct contact. Een lichte schok kan door de schrik bijvoorbeeld een val veroorzaken. De meeste ongelukken met elektrische installaties gebeuren door het werken met ondeugdelijk materiaal. Of doordat gewerkt wordt zonder juiste opleiding of voldoende ervaring en kennis. Gewone stroom, maar ook statische elektriciteit die bijvoorbeeld ontstaat bij laden en lossen van vloeistoffen, kunnen brand en explosies veroorzaken.

Met persoonlijke risico’s van zware verwondingen, blijvende schade of overlijden. Bij tien tot twintig milliampère kan al spierverkramping optreden die hartproblemen of zelfs een hartstilstand tot gevolg heeft.

Voor het veilig en verantwoordt werken aan elektrische installaties is het van belang dat er een duidelijk overzicht is van de installaties en dat ze in goede staat van onderhoud zijn.

Op ADN-schepen is het verplicht dat er een toestellenlijst, meggertest en weerstandmeting aan boord is, afgenomen door een erkend installateur.

Het is van belang dat schakel en verdeelkasten gesloten zijn en dat er voor de vloer voor de kasten voorzien is van een isolatiemat en dat men veiligheidsschoenen draagt die voorzien zijn van een rubber zool. Accu’s dienen op een veilige bereikbare plaats worden opgesteld, de accukist moet voorzien zijn van de juiste pictogrammen en ventilatie.

Voor het gebruik van walstroom is het van belang dat er een duidelijke procedure is wie er bevoegd is voor het aansluiten, waar de kabels neergelegd worden om val- en struikelgevaar te voorkomen.

Zie ook arbocatalogus hoofdstuk “werken met containers/elektrocutie”.

Orde en netheid

De inrichting van een goed opgeruimde en overzichtelijke werklocatie is de basis voor veilig en overzichtelijk werken aan boord. Regelmatig blijkt dat er bij veel werkzaamheden orde en netheid ontbreken. Rondslingerende snoeren in de machinekamer, touwen, draden en/of brandslangen aan dek kunnen voor onveilige situaties zorgen.

Olielekkage in machinekamers kunnen voor gladde en onveilige situaties zorgen. Wees je ervan bewust dat gelijk opruimen van je gebruikte materialen en/of onveilige situaties ongevallen kunnen voorkomen

Onderhoud gereedschappen, pompen, werktuigen, motoren en machines

Met machines kunnen ongevallen gebeuren. De gevolgen daarvan zijn vaak groot, met blijvend letsel, persoonlijk leed en traumatische ervaringen. Machineveiligheid is daarom een belangrijk onderwerp. Machines moeten veilig zijn voor de mensen die ermee werken. Volgens de Arbowet- en regelgeving ligt de verantwoordelijkheid hiervoor zowel bij de werkgever als bij de werknemer.

Het is echter niet eenvoudig om juist de meest effectieve manier te vinden voor het beveiligen van een machine. Beveiligingen moeten namelijk aan allerlei regels en eisen voldoen. Bij werkzaamheden aan en met machines en ander arbeidsmiddelen kunnen zich verschillende risico’s voordoen:

Knellen, snijden of pletten door bewegende delen, zoals aandrijvingen van diverse machines.
Intrekgevaar door roterende apparatuur en draaiend gereedschap.
Gevaar voor verbranding.
Valgevaar
Aanrijdgevaar door transportmiddelen.

Belangrijk is dat de machines voorzien zijn van een CE keurmerk, machines in originele staat blijven, bemanning voldoende opgeleid is voor het gebruik van de machines, dat de juiste pictogrammen zijn aangebracht en waar nodig gebruik gemaakt wordt van Persoonlijke Beschermings Middelen (PBM) machines en arbeidsmiddelen gekeurd worden volgens de wettelijke voorschriften. (Arbeidsomstandighedenbesluit Hst 7)

Ontwerp bedieningsknoppen en paneel

Belangrijk is dat tijdens de vaart de noodbesturing en noodstroomvoorziening eenvoudig te bedienen zijn, test deze noodvoorzieningen met regelmaat, ten minste voor ieder vertrek. Beoefen naast het aan- ook het weer terugschakelen op ‘normale bediening’.

Uitglijden, struikelen, buitenboord raken en valgevaar personen

Bovengenoemde gevaren zijn aan boord van een schip altijd aanwezig omdat we te maken hebben met gladde vloeren, bordesopeningen, hoogte verschillen, trappen, open ruimen, ladingtanks.

Het komt dan ook regelmatig voor dat er voorvallen zijn dat er iemand uitglijdt of van de trap valt, van belang is dat men zich er van bewust is dat deze gevaren dagelijks aanwezig zijn. Routine is hier een valkuil, let daarom op dat er vast schoeisel gebruikt wordt, dat bordesopeningen gesloten zijn en dat men bij open gangboorden of buiten de reling gebruik maakt van een reddingsvest.

Verstikken, bedelven, beknellen of verbranden

Als de atmosfeer op een plaats of in een ruimte in zodanige mate stoffen bevat dat daardoor gevaar bestaat voor verstikking, bedwelming, vergiftiging of verbranding dan mag de werknemer zich alleen op die plaats bevinden als blijkt dat het gevaar niet aanwezig is.

Bovengenoemde gevaren doen zich voor als er sprake is van:

Gevaar voor verstikking indien de atmosfeer minder dan 18 % zuurstof bevat, zie arbocatalogus hoofdstuk ‘besloten ruimten’;
Gevaar voor bedwelming of vergiftiging indien door de concentratie van de betreffende stoffen in de atmosfeer hoger is dan de grenswaarden van de bepaalde stof.
Gevaar voor verbranden indien de opgestelde machines of warme oppervlakken niet goed afgeschermd zijn zodat bij aanraking de huid kan verbranden.

Belangrijk is dat men in besloten/afgesloten ruimtes eerst een meting doet om zo te weten of de ruimte veilig te betreden is, goed onderhoud aan afvoerkanalen van rookgassen is van belang om er zeker van te zijn dat rookgassen afgevoerd worden naar buiten.

Valgevaar goederen

Vallende goederen kunnen leiden tot ernstig lichamelijk letsel en materiele schade.

Met valgevaar van goederen bedoelen we alle producten en materialen die op stellingen/rekken aan boord van het schip zijn van wijnfles tot oliedrum, deze goederen kunnen door zeegang en mogelijk aanvaringsgevaar omvallen, wegrollen, lanceren of instorten. Maar ook laad en losgerei of lading dat boven een ladingruim hangt of in beweging is.

Van belang is dat er nagedacht wordt over de positionering van eventuele rekken en de goederen die aan boord zijn, zodat bij zeegang en mogelijk aanvaringsgevaar persoonlijk letsel en materiele schade beperkt blijven. Zorg tijdens het laden en/of lossen van de lading te allen tijde voor duidelijke communicatie en informeer de bemanning over de gevaren van vallende voorwerpen en houdt toezicht tijdens deze werkzaamheden.

Snijden, splinters

Tijdens schuren, slijpen en bikken is het altijd mogelijk dat roest-, verf- of staaldeeltjes in de handen of ogen kunnen komen, dit kan irritatie veroorzaken aan uw oog tot beschadiging aan het hoornvlies.

Van belang is dat bij deze werkzaamheden de juiste machines gebruikt worden, en dat men zich beschermd tegen roest-, verf-, en staaldeeltjes door middel van handschoenen en een goede veiligheidsbril.

Hygiëne en verblijfsruimten

Woon,- werk- en verblijfsruimten, sanitaire voorzieningen, kleedruimten; dit onderwerp wordt uitgebreid omschreven in het arbocatalogus hoofdstuk “Hygiëne”.

Legionella beheersing (AI-32)

Veilig drinkwater

In de scheepvaart wordt onderscheid gemaakt tussen ‘gebruikswater’ water wat door mensen in de één of andere vorm gebruikt wordt bij het consumptieproces, zoals drinken, het eten en/of bereiden van voedsel en ‘verbruikswater’ water wat gebruikt wordt voor huishoudelijke doeleinden, zoals wassen, toiletspoelen, schoonmaken, douchen, etc.

Aan boord van schepen wordt gewerkt met opslag van water waardoor ook meteen het voornaamste probleem duidelijk wordt:

De invloed van temperatuur op de kwaliteit van het water.
De daarmee gepaard gaande groei van bacteriën.

Van belang is dat de drinkwatertank periodiek schoongemaakt wordt, dat de drinkwatertank gekoeld wordt door buitenboordwater, dat er jaarlijks een drinkwatermonster genomen wordt.

Er zijn installaties op de markt met koolstof en UV-filters, waarmee het risico op legionella tot een minimum wordt beperkt, zodat men aan boord verzekerd is van veilig drinkwater.

Zie arbocatalogus hoofdstuk “Gevaarlijke stoffen en biologische agentia”
Zie artikel Legionella op de loer.
Arbowet art. 5 en Arbobesluit art. 4.85, 4.87a en 4.87b

Klimaat en ventilatie (binnenmilieu AI-24);

Een slecht binnenklimaat kan leiden tot veel klachten:

Vermoeidheid
Hoofdpijn
Geïrriteerde ogen
Geïrriteerde luchtwegen

Die klachten zijn niet direct schadelijk voor de gezondheid, maar ze kunnen wel leiden tot minder productiviteit en een slechtere werksfeer. Volgens de Arbowet moet het klimaat behaaglijk zijn en het binnenklimaat mag de gezondheid niet schaden.

We spreken van een thermisch behaaglijk binnenklimaat als mensen geen behoefte hebben aan een hogere of lagere temperatuur.

Van belang is dat er voldoende luchtverversing is en dat hinderlijke tocht voorkomen wordt, zorg door goede communicatie wat voor iedereen een behagelijke temperatuur is.

Straling

Met straling wordt hier bedoeld, kunstmatige/optische straling en niet-ioniserende straling.

Kunstmatige/optische straling

Hiermee wordt bedoeld de straling van UV, infrarood, laserstraling, licht van lassen. Deze straling is niet per definitie schadelijk. Alleen langdurige blootstelling aan UV, infrarood en laserlicht kan schade toebrengen aan ogen en huid. Lasers kunnen ook bij kortdurende blootstelling zeer schadelijk zijn.

Schade bij UV en infrarood kan zich manifesteren op de huid (zonnebrand, uitdroging of verbranding) en in de ogen in geval van ‘lasogen’ en droge ogen. Op den duur kan bij optische straling huidkanker, hoornvliesontsteking en/of staar ontstaan. Beperkte blootstelling en goede bescherming tegen optische straling zijn daarom noodzakelijk.

Niet-ioniserende straling:

Deze straling wordt veroorzaakt door elektromagnetische velden, overal waar sprake is van elektrische stroom of zendsignalen ontstaan elektromagnetische velden. In de buurt van sommige bronnen kunnen de elektromagnetische velden tot gezondheidseffecten leiden.

Elektromagnetische velden met frequenties van 0 tot 10 megahertz (‘laagfrequente velden’) kunnen elektrische velden en stromen in het lichaam opwekken, die zenuwcellen of spieren kunnen prikkelen. Als de velden en stromen in het lichaam sterk genoeg zijn, kan dat leiden tot tintelingen, pijn of spiertrekkingen. Bij nog hogere veldsterkten kan de hartfunctie verstoord worden. In het Arbeidsomstandighedenbesluit worden dergelijke effecten ‘gezondheidseffecten’ genoemd, omdat ze schadelijk kunnen zijn voor de gezondheid van werknemers.

Elektromagnetische velden met frequenties van 100 kilohertz tot 300 gigahertz (‘radiofrequente velden’) kunnen het lichaam of delen daarvan opwarmen. Als deze opwarming sterk genoeg is, kunnen gezondheidseffecten optreden. Mogelijke gezondheidseffecten van radiofrequente velden zijn hittestress of schade aan weefsels en organen.

Langetermijneffecten

De bepalingen voor elektromagnetische velden in het Arbeidsomstandighedenbesluit dienen ervoor om deze gezondheidseffecten te voorkomen.

De bepalingen in het Arbeidsomstandighedenbesluit en de limieten in de richtlijn zijn gebaseerd op de wetenschappelijk bewezen gezondheidseffecten en veiligheidsrisico’s op de korte termijn, die in de voorgaande paragrafen zijn beschreven.

Er is en wordt wetenschappelijk onderzoek gedaan naar mogelijke langetermijneffecten op de gezondheid van kortdurende of chronische blootstelling aan elektromagnetische velden in arbeidssituaties. Tot nu toe is daarin niet bewezen dat blootstelling aan elektromagnetische velden schadelijk is voor de gezondheid of veiligheidsrisico’s kan veroorzaken als de sterkte van de velden lager is dan de limieten waar het Arbeidsomstandighedenbesluit naar verwijst.

Stof

De branche RI&E benoemt de volgende soorten stof:

Dieselmotorenemissie.
Fijnstof

Dieselmotorenemissie (DME)

heeft verschillende effecten op de gezondheid, waaronder oogirritatie, hart- en vaataandoeningen, luchtwegklachten, ontstekingsreacties en longfunctieveranderingen, mogelijk samenhangend met COPD en astma. Daarnaast is er een verhoogde kans op longkanker en blaaskanker. Het is verplicht de blootstelling aan DME te voorkomen als dit technisch mogelijk is. Anders moet de blootstelling zo veel mogelijk worden beperkt.

Maatregelen dieselmotoremissie:

Allereerst dient bekeken te worden of de dieselmotor vervangen kan worden door een ander type aandrijving. Bij dieselmotor aangedreven arbeidsmiddelen waarvoor vervanging technisch nog niet mogelijk is moeten voorzieningen zijn getroffen om de blootstelling aan DME te voorkomen of te beperken tot een zo laag mogelijk niveau.
Dit kan door bijvoorbeeld:

Directe afvoer van DME via een directe aansluiting op de uitlaat naar een veilige plek buiten de machine kamer;
Aanbrengen van een goed werkend roetfilter;
De uitblaas richting van de uitlaat zo te plaatsen dat bij werkzaamheden aan dek men geen hinder heeft van de uitgeblazen rook;
Gebruik van zwavelarme dieselolie of brandstof met bio-componenten / GTL.

Fijnstof

Aan boord van binnenvaartschepen kan worden veroorzaakt door het beladen van stuivende stoffen en tijdens schuur- en bikwerkzaamheden. Gezondheidseffecten van fijn stof kunnen optreden door kortdurende blootstelling aan hoge concentraties maar ook bij langdurige blootstelling aan lagere concentraties.

De effecten zijn verminderde longfunctie, verergering van luchtwegklachten en vroegtijdige sterfte aan met name luchtwegklachten en hart- en vaatziekten. Het is van belang dat contact met fijnstof zoveel mogelijk wordt vermeden dit kan door tijdens het beladen van stuivende stoffen het dek/laadruim niet te betreden.

Tijdens bik- en schuurwerkzaamheden gebruik maken van stofafzuiging indien het niet anders kan, het dragen van geschikte adembescherming tegen (fijn)stof d.m.v. een P3 stofkap/filter.

Maatregelen om de risico’s te beperken

Om te beginnen biedt een goede werkplek voldoende armslag om de werkzaamheden naar behoren te kunnen verrichten. Om gezond en veilig te kunnen werken is voldoende (dag)licht nodig en gelden criteria voor temperatuur, ventilatie, geluid en verder de bovengenoemde onderwerpen.
Als er ondanks goede omstandigheden risico’s voor de gezondheid overblijven, dan moeten werkgever en de werknemer hiervan op de hoogte zijn. Samen kunnen ze vaststellen hoe je de risico’s zoveel mogelijk beperkt. Dit kan op de onderstaande manieren:

RI&E maken.
Plan van Aanpak, uitwerken bespreken en beheersen.
Voldoende onderricht en training.
Ergonomie (zo efficiënt mogelijk en zonder gezondheidsklachten en veiligheidsrisico’s)

Wetgeving en overige informatie

Arbobesluit, hoofdstuk 3: Inrichting arbeidsplaatsen http://wetten.overheid.nl/BWBR0008498/2017-07-01#Hoofdstuk3
Arbobesluit, hoofdstuk 6, Fysische factoren http://wetten.overheid.nl/BWBR0008498/2017-07-01#Hoofdstuk6
https://www.arbobondgenoten.nl/arbothem/fysisch/klimaat/calculator-wbgt.htm
www.arboportaal.nl/onderwerpen/
Verlichting: www.technischeunie.nl/images/content/NEN-EN12464-1.pdf
Beeldschermwerk AI 02: www.arboportaal.nl/onderwerpen/computerwerk/vraag-en-antwoord/wat-zegt-de-wet-over-beeldschermwerk
Geluid AI 04: https://www.arboportaal.nl/onderwerpen/geluid

Jeugdigen

2021-06-11T12:43:22+02:00

Arbo handreiking

Nog niet ingediend Deze inhoud is onderdeel van de Arbo handreiking, maar nog niet ingediend voor goedkeuring als onderdeel van de Arbocatalogus.

Werkzaamheden door jeugdigen

Inleiding

Jeugdige werknemers kenmerken zich over het algemeen door een geringer besef van gevaren, speelsheid, grotere beweeglijkheid, minder verantwoordelijkheidsbesef en minder aandacht voor de persoonlijke gezondheid.

Als jeugdigen worden ingezet voor werkzaamheden aan boord van een schip moet er met deze kenmerken rekening worden gehouden.
Specifiek In de tankvaartbranche zijn de risico’s voor een ongewenste gebeurtenis nadrukkelijker aanwezig, maar ook in de overige binnenvaart sectoren zoals droge lading en containervaart geldt speciale aandacht voor de uit te voeren werkzaamheden door jeugdigen.
Een gedegen instructie, voorlichting en toezicht door de werkgever op de naleving van de procedures en regelgeving door de jeugdigen is een absolute basisvoorwaarde!

Naast een beschrijving van het risico’s worden diverse aanbevelingen en praktische handvatten via dit blad geboden.

Aan boord kunnen jongeren worden onderverdeeld in de volgende categorieën:

Jongeren die in gezinsverband aan boord wonen, maar niet werken.
Werkende jongeren

In de zin van de Arbeidstijdenwet zijn de werkende jongeren vervolgens onder te verdelen in:

Kinderen, 15 jarigen
Jeugdigen, dit zijn de 16-, en 17-jarigen

Wat zijn de specifieke risico’s voor jeugdigen?

Een belangrijk risico voor jeugdigen ten opzichte van een volwassen werknemer is de risico van de lading (product) waarbij speciale aandacht voor

- Blootstelling aan CMR stoffen

Carcinogeen (kankerverwekkend)
Mutageen (stoffen die het erfelijk materiaal aantasten)
Reprotoxisch (voor de voortplanting giftige stoffen)

De risico’s van blootstelling aan dergelijke stoffen hebben op jeugdige leeftijd niet direct gevolgen, maar kunnen zich op latere leeftijd openbaren.

Voor moeilijk afbreekbare stoffen, zoals dioxines, pcb’s, hcb’s en voor metalen als cadmium en lood geldt dat ze zich opstapelen in het lichaam bij het ouder worden. In dat geval spreken we van een chronische vergiftiging waarvan de oorzaak een aanraking of blootstelling aan een kleine hoeveelheid giftige stof over een langere periode is.

Jeugdige werknemers kenmerken zich door een hoge mate van onwennigheid en onervarenheid om geconcentreerd langdurig achtereen werkzaamheden uit te voeren.

Er is een specifiek risico op teveel gemaakte werktijden aan boord in relatie tot verplichte scholingstijden.

Jeugdige werknemers zijn nog niet volgroeit, dit heeft invloed op de mogelijke fysieke belasting van de jeugdige werknemer.

Maatregelen om de risico’s te beperken

Algemeen

Jeugdige werknemers worden in de gelegenheid gesteld om een arbeidsgezondheidskundig onderzoek te ondergaan, zodra uit de risico-inventarisatie en -evaluatie blijkt, dat jeugdige werknemers arbeid moeten verrichten waaraan specifieke gevaren, met name voor arbeidsongevallen als gevolg van het gebrek aan werkervaring, het niet goed kunnen inschatten van gevaren en het niet voltooid zijn van de geestelijke en lichamelijke ontwikkeling van de jeugdige werknemer, zijn verbonden.

Verplicht deskundig toezicht

Jeugdigen mogen uitsluitend onder deskundig toezicht de volgende werkzaamheden uitvoeren:

Werken met stoffen die ontplofbaar, irriterend of bijtend zijn
Werken met stoffen die schadelijk zijn en als toevoeging “onherstelbare effecten niet uitgesloten” hebben
De gevaar aanduidingen horen op de verpakking van stoffen te staan.
Voorbeelden van dit soort werkzaamheden zijn; Chemische middelen gebruiken bij spoelen, of bij het schoonmaken van ladingtanks
Werken met persgassen
werken met onder druk vloeibaar gemaakte gassen en
werken met opgeloste gassen.
In de tankvaart mogen jeugdigen zonder toezicht geen operationele handelingen uitvoeren zoals het aan en afkoppelen van de laadarmen / laadslangen, meten van ladingtanks, betreden van besloten ruimten.

Verboden werk

Jeugdige werknemers mogen geen arbeid verrichten:

Met gevaarlijke stoffen die voldoen aan een van de volgende gevarenaanduidingen als bedoeld in de EG-verordening indeling, etikettering en verpakking van stoffen en mengsels (CLP = Classification, Labelling and packaging)):

H-zinnen voor materiële gevaren
Code H-zin	van toepassing op	tekst	etiket
200	Ontplofbare stoffen, instabiel	Instabiele ontplofbare stof
201	Ontplofbare stoffen, subklasse 1.1	gevaar voor massa-explosie	Zie H-200
202	Ontplofbare stoffen, subklasse 1.2	ernstig gevaar voor scherfwerking	Zie H-200
203	Ontplofbare stoffen, subklasse 1.3	gevaar voor brand, luchtdrukwerking of scherfwerking	Zie H-200
204	Ontplofbare stoffen, subklasse 1.4	Gevaar voor brand of scherfwerking	Zie H-200
205	Ontplofbare stoffen, subklasse 1.5	Gevaar voor massa-explosie bij brand	Geen etiket
220	Ontvlambare gassen, gevarencategorie 1	Zeer licht ontvlambaar gas
221	Ontvlambare gassen, gevarencategorie 2	Ontvlambaar gas	Geen etiket
222	Aerosolen, gevarencategorie 1	Zeer licht ontvlambare aerosol
224	Ontvlambare vloeistoffen, gevarencategorie 1	Zeer licht ontvlambare vloeistof en damp
225	Ontvlambare vloeistoffen, gevarencategorie 2	Licht ontvlambare vloeistof en damp	Zie H-224
240	Organische peroxiden, type A	Ontploffingsgevaar bij verwarming
241	Organische peroxiden, type B	Brand- of ontploffingsgevaar bij verwarming
242	Organische peroxiden, type C, D, E en F	Brandgevaar bij verwarming

H-zinnen voor gezondheidsgevaren
314	Huidcorrosie/-irritatie, categorie 1A, 1B en 1C	Veroorzaakt ernstige brandwonden en oogletsel
315	Huidcorrosie/-irritatie, categorie 2	Veroorzaakt huidirritatie
318	Ernstig oogletsel/oogirritatie, categorie 1	Veroorzaakt ernstig oogletsel
319	Ernstig oogletsel/oogirritatie, categorie 2	Veroorzaakt ernstig oogirritatie
335	Specifieke doelorgaantoxiciteit bij eenmalige blootstelling, gevarencategorie 3, narcotische werking	Kan slaperigheid of duizeligheid veroorzaken
EUH-zinnen voor aanvullende gezondheidseigenschappen
Code H-zin	van toepassing op	tekst	etiket
070	Giftig bij oogcontact
071	Bijtend voor de luchtwegen

Met biologische agentia van categorie 3 of 4
Biologische agentia zijn levende of niet levende organismen die een infectie, allergie of toxiciteit kunnen veroorzaken
Binnen de binnenvaart zal het werken met of blootstelling aan biologische agentia niet veel voorkomen, maar in het geval dit toch zou gebeuren geldt het verbod voor jeugdige werknemers om hier mee te werken:
Biologisch agens van categorie 3
Een agens dat bij de mens een ernstige ziekte kan veroorzaken en een groot gevaar voor de werknemers kan opleveren; er is een kans dat het zich onder de bevolking verspreidt, doch gewoonlijk bestaat er een effectieve profylaxe of behandeling.
Biologisch agens van categorie 4
Een agens dat bij de mens een ernstige ziekte veroorzaakt en een groot gevaar voor de werknemers oplevert; er is een grote kans dat het zich onder de bevolking verspreidt; gewoonlijk bestaat er geen effectieve profylaxe of behandeling.

Meer Informatie hierover kan worden opgevraagd bij Arbodiensten of bij de Arbeidsinspectie.

Met toestellen die schadelijke niet-ioniserende elektromagnetische straling kunnen uitzenden.
Bijvoorbeeld seal-apparatuur, lasers en radarinstallaties.
Op een arbeidsplaats waar de dagelijkse blootstelling aan lawaai 85 dB(A) of hoger is of de piekgeluidsdruk 140 Pa of hoger is.
Op een werkplaats waar blootstelling aan gevaarlijke trillingen kunnen optreden.

Arbeidstijden voor jeugdigen

Jeugdige werknemers (16 of 17 jaar oud) hebben recht op pauzes van:
- bij een arbeidstijd > 4,5 uur ½ uur aaneengesloten
- bij een arbeidstijd > 8 uur 3/4 uur, waarvan ½ uur aaneengesloten
- bij collectief overleg bij een arbeidstijd > 4,5 uur ½ uur welke mag worden gesplitst in 2 maal ¼ uur

Zij moeten hetzij
- een wekelijkse rust hebben van minimaal 2 dagen met inbegrip van de zondag, hetzij
- een wekelijkse rust van onafgebroken 36 uur met inbegrip van de zondag,
hetzij
- als een reis langer duurt dan vijf dagen; een rust van minimaal 16 dagen in elke periode van 10 weken.
Bij de exploitatiewijzen A1 en A2 moeten zij in elke periode van 24 uur minimaal 16 uur rust krijgen, waarvan ten minste 12 uur onafgebroken.
De pauze van een half uur bij een werktijd > 4,5 uur is bij de 16 uur inbegrepen.
Bij exploitatiewijze B geldt dat zij ten in elke periode van 24 uur minstens 16 uur rust moeten krijgen, waarvan ten minste 6 uur onafgebroken.
De pauze van een half uur is bij de 16 uur inbegrepen.
Nachtelijke arbeid tussen 22.00 en 06.00 uur of tussen 23.00 en 07.00 uur in principe verboden is.
Dit verbod geldt niet als er voldoende compensatie is en nachtarbeid noodzakelijk is in verband met de opleiding. Dat wil zeggen dat bepaalde ervaring die nodig is om aan de opleidingseisen te kunnen voldoen, alleen maar in de nacht kan worden opgedaan.

Wetgeving en overige informatie

Arbeidsomstandighedenwet art.8
Arbeidsomstandighedenbesluit art. 1.35-1.37
Arbeidsomstandighedenbesluit artikel 4.11, SZW-lijst van kankerverwekkende stoffen en processen Arbeidsmiddelen en specifieke werkzaamheden.
Deze versie van de lijst is ook te vinden op
www.rijksoverheid.nl
(http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/gevaarlijke-stoffen)
AI-Blad 30 “Jongeren en arbeid”
CLP (EU-GHS).
http://www.arbokennisnet.nl/images/dynamic/Dossiers/Gevaarlijke_stoffen/D_Kanker verwekkende_mutagene_teratogene_stoffen.pdf
Arbeidstijdenwet

Organisatie van de arbeid

2021-06-11T12:43:46+02:00

Arbo handreiking

Dit hoofdstuk van de Arbo Handreiking is vastgesteld door de Sociale Partners.

Inleiding

Een veilige, gezonde werkomgeving is het resultaat van een juiste organisatie van de arbeid. De binnenvaartondernemer dient de organisatie van de arbeid zo in te richten dat minimaal de elementen en aspecten behandeld worden die vanuit de Arbowetgeving worden vereist.

Bij de organisatie van arbeid gaat het om de volgende onderwerpen:

Onvoldoende aandacht aan de organisatie van arbeid leidt tot een onveilige werkomgeving en cultuur. Naast het niet voldoen aan Arbowetgeving kunnen ongevallen, ziekte, stress en uitval ontstaan.
Hieronder volgt een opsomming van de verschillende onderwerpen om deze risico's te verminderen.

Organisatie van de arbozorg

Onder arbozorg wordt verstaan de inspanningen van een bedrijf om te zorgen dat de arbeidsomstandigheden goed geregeld zijn. In dit deel wordt ingegaan op de organisatorische elementen van de Arbozorg die de binnenvaartonderneming dient te regelen. Geen aandacht voor deze organisatorische elementen kan leiden tot onveilige situaties en gedrag.

Arbobeleid

De organisatie van de arbozorg start bij het vaststellen van de beleidsuitgangspunten. Iedere onderneming voert beleid. Het Arbobeleid van een onderneming zegt iets over hoe wordt omgegaan met veiligheid. Het geeft de uitgangspunten van de binnenvaartonderneming weer ten aanzien van de aanpak op gebied van arbeidsomstandigheden.

Dit beleid komt tot uiting in hoe het bedrijf functioneert en bijvoorbeeld of er investeringen worden gedaan in kader van veiligheid. Om duidelijkheid te geven aan medewerkers is het van belang de uitgangspunten van de onderneming ten aanzien van veiligheid op papier te zetten in een zogenaamde beleidsverklaring. De Arbowetgeving stelt de volgende eisen aan het te voeren arbobeleid:

Preventie (= voorkomen van ongevallen en schades)
Continue verbetering (= altijd gericht op het verbeteren van de arbeidsomstandigheden)

Zorg ervoor dat het beleid besproken wordt met het personeel (in ieder geval bij indiensttreding en laat beleidsuitgangspunten regelmatig terugkomen in een werkoverleg of tijdens functioneringsgesprekken) en leg dit vast. Hang de beleidsverklaring zichtbaar op.

De volgende onderwerpen dienen in een gespecificeerd beleid uitgewerkt te worden:

Veilig werken met gevaarlijke stoffen
Roken, alcohol, drugs, geweld, agressie, seksuele intimidatie
Ongewenst/gewenst gedrag
Sanctiebeleid
Verzuimbeleid
Bijzondere/kwetsbare doelgroepen

Arbodienst/kerndeskundigen

De Arbowet verplicht elke binnenvaartonderneming om kennis van een bedrijfsarts en andere Arbo-deskundigen te raadplegen. Om het arbobeleid en verzuimbeleid vorm te geven, heeft de werkgever de keuze tussen de maatwerkregeling en de vangnetregeling. Bij de maatwerkregeling kiest de werkgever zélf de deskundigen die hij nodig heeft. Er moet dan ten minste één bedrijfsarts beschikbaar zijn voor verzuimbegeleiding, arbeidsgezondheidskundig onderzoek (PAGO) en aanstellingskeuringen. Bij de vangnetregeling regelt de werkgever Arbozaken via een gecertificeerde arbodienst.

Er zijn voorwaarden gesteld aan het gebruikmaken van de maatwerkregeling, dus de eigen invulling van deskundige ondersteuning. Afwijking van de vangnetregeling (inschakelen gecertificeerde arbodienst) is mogelijk indien dit in de bedrijfs- of bedrijfstak-cao is geaccepteerd, óf er is met de ondernemingsraad (OR) of personeelsvertegenwoordiging (PVT) van het bedrijf schriftelijk overeenstemming bereikt. Is er voor het bedrijf geen CAO gemaakt of beschikt het bedrijf niet over een OR of PVT, dan valt men onder de Vangnetregeling.

Ieder bedrijf dient afspraken te maken met een deskundige externe partij of meerdere partijen. Dit kunnen de volgende partijen (arbodienstverleners) zijn:

Arbodienst (zie lijst gecertificeerde arbodiensten: SBCA, Stichting Beheer Certificatieregeling Arbodiensten).
Bedrijfsarts.
Gecertificeerde hogere veiligheidskundige, arbeidshygiënist en/of arbeids- en organisatiedeskundige.

De afspraken dienen te worden vastgelegd in een basiscontract waarin de minimale rechten en plichten voor de werkgever, werknemer en de arbodienstverlener zijn vastgelegd.

In het basiscontract staat bij welke taken de werkgever zich in ieder geval moet laten ondersteunen door een arbodienstverlener of bedrijfsarts. Dit zijn de bestaande wettelijke taken aangevuld met de bepalingen uit de nieuwe Arbowet

Bestaande wettelijke taken

Werkgevers zijn wettelijk verplicht om zich door kerndeskundigen (de gecertificeerde bedrijfsarts, hoger veiligheidsdeskundige, arbeidshygiënist en/of de arbeids- en organisatiedeskundige) te laten bijstaan bij het uitvoeren van de volgende taken:

Ziekteverzuimbegeleiding: Deskundige begeleiding bij ziekte. Hierbij gaat het om het bevorderen van re-integratie bij verzuim wegens ziekte of gebrek.
Toetsen van en adviseren over de Risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E): De RI&E is een middel om de gezondheid en veiligheid binnen een organisatie te bevorderen. De RI&E inventariseert, evalueert en prioriteert de risico’s die aan de gevaren in een bedrijf zijn verbonden en omschrijft de maatregelen in een Plan van Aanpak. Organisaties met minder dan 25 medewerkers kunnen gebruik maken de Branche RI&E, zonder deze te laten toetsen door een erkend hoger veiligheidskundige
Periodiek arbeidsgezondheidskundig onderzoek (PAGO): Het PAGO is gericht op het regelmatig onderzoeken van arbeidsgebonden gezondheidsrisico’s. Werkgevers zijn verplicht een PAGO aan te bieden, werknemers bepalen zelf of zij hiervan gebruik willen maken.
Aanstellingskeuring: Een aanstellingskeuring wordt uitgevoerd om de medische geschiktheid van de sollicitant te onderzoeken. Een werkgever mag alleen in specifieke, uitzonderlijke gevallen een werknemer laten keuren. De regels hiervoor volgen uit de Wet op de Medische Keuringen.
Bij bepaalde risico’s is het aanbieden van PAGO verplicht:
- Jeugdigen
- Nachtarbeid
- Gevaarlijke stoffen
- Kankerverwekkende of mutagene stoffen en kankerverwekkende processen
- Biologische agentia
- Beeldschermwerk
- Lawaai
- Trillingen
- Kunstmatige optische straling
- Elektromagnetische velden
- Duikarbeid, caissonarbeid
- Ioniserende straling

Aanvullende verplichtingen op de wettelijke taken

Naast de bestaande wettelijke taken moeten in het basiscontract nieuwe verplichtingen worden opgenomen die de kwaliteit van de dienstverlening vergroten.

Toegang tot bedrijfsarts: In het basiscontract moet geformuleerd staan hoe de toegang tot de bedrijfsarts (bijv. via een open spreekuur) is geregeld.
Overleg met OR en preventiemedewerker: Het basiscontract moet omschrijven hoe het overleg van de bedrijfsarts met de preventiemedewerker en de ondernemingsraad is geregeld. Er moet een nauwe samenwerking zijn tussen deze deskundigen.
Bezoek van de werkplek: De bedrijfsarts moet iedere werkplek kunnen bezoeken.
Second opinion: De werknemer moet de mogelijkheid hebben om een second opinion bij een andere bedrijfsarts aan te vragen indien hij twijfelt aan een gegeven advies. Dit maakt het handelen van de professional transparant en toetsbaar. De kosten voor de second opinion zijn voor rekening van de werkgever. Uitvoering van de second opinion moet gebeuren binnen de procedures zoals de werkgever dit afspreekt met de arbodienstverlener.
Klachtenprocedure: Iedere bedrijfsarts of arbodienst moet een duidelijke werkwijze of procedure hebben die beschrijft hoe en waar de werknemer eventuele klachten over de dienstverlening door de bedrijfsarts kan indienen.
Melden beroepsziekten: Een bedrijfsarts moet tijd kunnen besteden aan het opsporen, onderkennen, diagnosticeren en melden van beroepsziekten.
Advisering over preventie: De advisering over preventie aan de werkgever door de bedrijfsarts moet in het contract staan.

De Nederlandse arbeidsinspectie handhaaft op de aanwezigheid van het basiscontract. De elementen van het contract zijn ook handhaafbaar gemaakt.

Toezicht/werkplekinspecties

De werkgever dient toezicht te houden op zijn werknemers en de werkomgeving dat veilig wordt gewerkt en veilig gewerkt kan worden. Een praktische invulling hiervan is om periodiek als leidinggevende een inspectie uit te voeren tijdens de werkzaamheden en van de werknemer/werkplek. Om te laten zien dat het bedrijf invulling geeft aan het toezicht en invulling geeft aan het beleid is het raadzaam om inspecties vast te leggen.

Praktische organisatie werkplekinspecties (aandachtspunten):

Vooraf uitleg medewerkers waarom en hoe;
Voorbeeld werkplekinspectieformulier aan boord;
Werkplekinspecties tijdens specifieke werkzaamheden;
Maak tijdens inspectie foto's van (on)veilige werksituaties en gebruik deze voor instructie en voorlichting.

Veelal wordt invulling gegeven aan werkplekinspecties door wekelijkse en maandelijkse veiligheidscontrolerondes.

Op een juiste manier invulling geven aan werkplekinspecties geeft de volgende voordelen:

De leidinggevende zorgt op deze manier voor de bevordering van een veilige werkomgeving en werkwijze;
Gegevens kunnen gebruikt worden als praktische input voor voorlichting;
Door het evalueren van werkplekinspecties kunnen basisoorzaken worden blootgelegd.

RI&E en Plan van Aanpak

Iedere binnenvaartondernemer met personeel in dienst (ook 1 medewerker) moet een Risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E) uitvoeren. Aan de hand daarvan moet een Plan van Aanpak worden gemaakt. Hierin staat wat het bedrijf gaat doen om de risico’s tegen te gaan of te beperken.

RI&E

Een Risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E) is een verplicht onderdeel van de Arbowet. Het beschrijft de risico’s in het bedrijf op het gebied van gezondheid en veiligheid van de werknemers. Door de arbeidsrisico’s te inventariseren krijgt een werkgever snel inzicht in de situatie en kan hij zien waar verbeteringen in de onderneming nodig zijn.

Plan van Aanpak

Als de RI&E in kaart is gebracht, wordt vervolgens een Plan van Aanpak gemaakt. In het Plan van Aanpak is beschreven welke maatregelen genomen worden om de geïnventariseerde risico’s aan te pakken. Ook staat in het Plan van Aanpak binnen welke termijn deze maatregelen uitgevoerd worden.

Het Plan van Aanpak is een verplicht onderdeel van de RI&E. De Nederlandse Arbeidsinspectie zal naar het Plan van Aanpak vragen wanneer zij langskomen.

Prioriteiten

Vaak is het niet mogelijk om alle risico's tegelijk aan te pakken. Het is daarom verstandig een afspraak te maken met de arbodienst of externe Arbo deskundige. Zij kunnen vertellen welke maatregelen de meeste prioriteit hebben en welke het meeste effect zullen hebben. Als een bedrijf (of een ondernemingsraad) zelf wil beoordelen welke maatregel het belangrijkst is, vormen de volgende vragen een goed uitgangspunt:

Hoe ernstig is het risico?
Helpt de maatregel het risico te verminderen?
Hoeveel werknemers lopen kans op schade?
Hoe belangrijk vinden de werknemers de maatregel?
Is de maatregel praktisch uitvoerbaar?
Hoeveel kost de maatregel?
Hoeveel effect heeft de maatregel?

Overige aandachtspunten

Het is verstandig om werknemers te vragen welke maatregelen zij het belangrijkst vinden. Zo worden zij betrokken bij de ontwikkeling van bedrijfsveiligheid en ontstaat er draagvlak voor een gezamenlijke aanpak. Werknemers zullen in dat geval eerder geneigd zijn mee te werken aan de uitvoering van het Plan van Aanpak.

Een werkgever mag het Plan van Aanpak zelf opstellen. Het is wel verstandig om een kopie naar de arbodienst of externe Arbo deskundige te sturen.

Tien tips om de RI&E en Arbo catalogus op elkaar aan te laten sluiten.

Inkoop/ veranderingen

Voor de veiligheid en gezondheid van de medewerkers is het noodzakelijk dat arbeidsmiddelen Veiligheid Gezondheid en Welzijn-verantwoord worden aangeschaft, goed worden onderhouden en periodiek worden geïnspecteerd. Er moet dus op de eerste plaats duidelijkheid zijn over de VGW eisen. Hierbij kan gedacht worden aan:

Gebruikersgemak
Verplichte CE-markering
Specifieke normen en richtlijnen
Minder milieubelastende materialen

Een inkoopprocedure is ook een mogelijkheid om daarin te beschrijven waaraan nieuw aan te schaffen producten aan moeten voldoen.

Preventiemedewerker

Elk bedrijf moet ten minste één preventiemedewerker in dienst hebben die de maatregelen (gericht op de veiligheid en gezondheid binnen een bedrijf) kan uitvoeren.

De preventiemedewerker werkt samen met de bedrijfsarts en andere arbodienstverleners en voorziet hen van advies. De preventiemedewerker kan een vaste medewerker zijn die deze functie ernaast doet. Bij kleine bedrijven mag ook de directeur als preventiemedewerker optreden.

Bedrijven met meer dan 25 werknemers moeten één of meerdere preventiemedewerkers aanstellen. Een werkgever met maximaal 25 medewerkers mag de preventietaken zélf uitvoeren als hij daarvoor over voldoende deskundigheid, ervaring en uitrusting beschikt. De preventiemedewerker vervult een spilfunctie op de werkvloer op het gebied van arbeidsomstandigheden. Hij zal een vraagbaak zijn voor collega’s en kennis moeten hebben van bijvoorbeeld de veiligheid m.b.t. apparatuur, gevaarlijke stoffen en persoonlijke beschermingsmiddelen.

Taken preventiemedewerker

De drie wettelijke taken van een preventiemedewerker zijn:

Het (mede) opstellen en uitvoeren van de risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E).
Het adviseren en nauw samenwerken met de ondernemingsraad/ personeelsvertegenwoordiging over de te nemen maatregelen voor een goed arbeidsomstandighedenbeleid.
Deze maatregelen (mede) uitvoeren.

Aandachtspunten

Elk bedrijf moet ten minste één werknemer aanwijzen als preventiemedewerker.　
Als het bedrijf maximaal 25 werknemers in dienst heeft, dan mag de directeur zelf de preventiemedewerker zijn.　
Het bedrijf mag niet iemand van buiten aanstellen als preventiemedewerker. Behalve als er geen mogelijkheden zijn om de bijstand binnen het bedrijf of de inrichting te organiseren.
De ondernemingsraad (OR) of de personeelsvereniging (PVT) moet instemmen met de benoeming van de persoon en de positie van de preventiemedewerker in de organisatie.
Het is van belang dat de preventiemedewerker die wordt aangesteld, over voldoende deskundigheid en ervaring beschikt om de preventietaken goed uit te kunnen voeren.
In de RI&E moet worden aangeven hoe werknemers in contact kunnen treden met de preventiemedewerker, dus hoe de toegankelijkheid geregeld is.
Het bedrijf moet ervoor zorgen dat de preventiemedewerker voldoende tijd krijgt voor de uitvoering van zijn taken.

Gasten, bezoekers, voorbijgangers en potentieel kwetsbare werknemers

Als er op het schip of in de onmiddellijke omgeving daarvan gevaar kan ontstaan voor de veiligheid of gezondheid van derden, moet de werkgever maatregelen treffen om deze gevaren te voorkomen. Onder derden wordt dus niet het eigen personeel verstaan, maar bijvoorbeeld werknemers van bedrijven die op het schip werkzaam zijn, voorbijgangers en bezoekers.

Jeugdigen, zwangeren, overige potentieel kwetsbare werknemers

Het aspect jeugdigen (alle jongeren van 16 en 17 jaar) beschrijven we hieronder uitgebreid.

Aan boord kunnen jongeren onder worden verdeeld in de volgende categorieën:

Jongeren die in gezinsverband aan boord wonen, maar niet werken.
Werkende jongeren.

In de zin van de Arbeidstijdenwet zijn de werkende jongeren vervolgens onder te verdelen in:

Kinderen 13 tot en met 15-jarigen
Jeugdigen 16-en 17-jarigen

Kinderen die (betaald of onbetaald) werkzaam zijn binnen het familiebedrijf worden door de wet gezien als werknemers van het bedrijf.
Alleen jeugdigen mogen onder voorwaarden als werknemer worden ingezet in de tankvaart.

Lading risico’s

Zoals in de inleiding al genoemd is het verboden jeugdigen te laten werken of bloot te stellen aan stoffen die genoemd worden in artikel 4.105 van het Arbobesluit, waaronder CRM-stoffen. De risico’s van blootstelling aan dergelijke stoffen hebben op jeugdige leeftijd niet direct gevolgen, maar kunnen zich op latere leeftijd openbaren. Uit onderzoek komt naar voren dat de concentraties van ophoping van schadelijke stoffen hoger liggen bij volwassenen dan bij jeugdigen.

Naast de problematiek van de CRM-stoffen worden ook in de tankvaart op andere onderdelen nog steeds gevaarlijke situaties aangetroffen. Een deel van deze risico’s komen niet alleen in de tankvaart voor, maar gelden voor de gehele binnenvaart. Het gaat bijvoorbeeld om het niet gebruiken van persoonlijke beschermingsmiddelen (reddingvest). Bij werkzaamheden of passages aan dek waarbij jeugdigen een verhoogd risico lopen te water te raken is het dragen van een reddingsvest verplicht. De werkgever (en zeker de schipper) moet erop toezien dat jongeren (en andere werknemers) in deze situaties een reddingsvest volgens norm EN 395 of EN 396 dragen.

Bijkomende risico’s bij het te water raken maken de situatie echt gevaarlijk. De kans is groot dat bij het te water raken een hard voorwerp (scheepswand, walkant, of drijvend voorwerp) wordt geraakt. Het risico om het bewustzijn te verliezen door een dergelijke klap is groot. In de Binnenvaart Branche RI&E onderdeel verdrinken worden hier ook vragen over gesteld.

Dragen van reddingsvesten (Pdf) en zie ook het onderwerp Verdrinkingsgevaar.

Zwangeren

De zwangere en overige potentieel kwetsbare medewerkers moeten middels op maat gemaakte voorlichting en onderricht voldoende informatie ontvangen over de extra risico’s die deze mensen in het bedrijf lopen. Indien noodzakelijk moet de voorlichting gegeven worden in een taal die voor de medewerker begrijpelijk is.

Voor zwangere medewerkers is artikel 4.108 van het Arbeidsomstandighedenbesluit (Arbobesluit) van toepassing:

Het is een zwangere werknemer en een werknemer tijdens de lactatie verboden arbeid te verrichten waarbij zij kunnen worden blootgesteld aan metallisch lood en zijn verbindingen.
Het is een zwangere werknemer en een werknemer tijdens de lactatie verboden arbeid te verrichten waarbij zij kunnen worden blootgesteld aan gevaarlijke stoffen die de gezondheid van het ongeboren kind of de zuigeling schade kunnen toebrengen via een genotoxisch werkingsmechanisme en die via de moeder het ongeboren kind of de zuigeling kunnen bereiken.

Zie verder “Voorlichting en onderricht” in dit hoofdstuk Organisatie van de Arbeid.

Verzuimbeleid

Het verzuimbeleid moet bestaan uit duidelijke, vastgelegde afspraken over ziekmelding, verzuimbegeleiding en re-integratie: welke stappen er genomen worden als een medewerker ziek is. De rechten en plichten van zowel de werkgever als de zieke medewerker worden opgenomen. Zorg voor een leesbaar document in 'gewoon' Nederlands, zodat iedereen het begrijpt.

Het verzuimbeleid moet bekend zijn bij alle medewerkers. Bij verzuim moeten medewerker en werkgever zich aan deze afspraken houden. Met een preventiebeleid is verzuim niet volledig te voorkomen: iedereen is wel eens ziek. Maar een actief verzuimbeleid levert veel op:

Het zorgt voor betere voorbereiding op vervanging bij ziekte.
Re-integratie wordt snel opgepakt, waardoor de kans stijgt dat de medewerker sneller weer aan het werk kan.
Loondoorbetaling bij ziekte kan tot een minimum worden beperkt.

Het terugdringen van langdurig verzuim helpt de kosten voor arbeidsongeschiktheid in de hand te houden (denk onder andere aan loondoorbetaling, betaling ZW en WGA-uitkering bij eigen risicodragerschap, of de gedifferentieerde premie ZW en WGA en de re-integratiekosten).

De directie is verantwoordelijk voor het opstellen en onderhouden van het verzuimbeleid.

Onderdeel van het verzuimbeleid is het hanteren van een verzuimprotocol, een voorbeeld hiervan kunt u hier downloaden.

Aangepast werk en re-integratie

De meeste werknemers die zich ziekmelden, zullen binnen twee weken hun werkzaamheden weer hervatten. Maar het kan voorkomen dat een werknemer langer uit de roulatie is. Werkgever en werknemer moeten in dat geval beiden werken aan een effectieve re-integratie.

Wat is re-integratie?

Het is niet prettig als een werknemer langdurig ziek is. Niet voor de werknemer, maar ook niet voor de werkgever, die daardoor een arbeidskracht mist. Het is daarom goed als er alles aan gedaan wordt om deze getroffen werknemer weer zo snel mogelijk aan het werk te krijgen. Dat heet re-integratie.

Terugkeer naar werk kan op twee manieren plaatsvinden:

Re-integratie eerste spoor; de werknemer gaat weer werken bij zijn huidige werkgever. Eventueel in een nieuwe of aangepaste functie.
Re-integratie tweede spoor; de werknemer kan niet meer terecht bij zijn huidige werkgever en krijgt ander ‘passend werk’ bij een andere werkgever.

Gezamenlijke verantwoordelijkheid

Zowel de werkgever als de zieke werknemer zijn verantwoordelijk voor de re-integratie. Dat betekent dat zij er beiden alles aan moeten doen om de getroffen werknemer zo snel mogelijk weer aan het werk te krijgen. Hierbij moeten ze ondersteund worden door een gecertificeerd verzuimbedrijf. Dat kan een arbodienst zijn, maar mag ook een ander gespecialiseerd bedrijf zijn. Als er maar wel een bedrijfsarts bij aangesloten is.

Re-integratietraject

Om te zorgen voor een snelle en effectieve re-integratie is de regeling Procesgang eerste en tweede ziektejaar ingesteld. Deze schrijft voor wat werkgever en werknemer moeten doen vanaf de eerste week van de ziekmelding.

De belangrijkste stappen in dit re-integratieproces zijn:

Dag 1 – De ziekmelding moet direct bij de werkgever binnenkomen en door de werkgever bij de arbodienst gemeld worden. De zieke medewerker dient zich indien mogelijk persoonlijk ziek te melden bij zijn werkgever/leidinggevende.
Week 6 - Binnen zes weken moet de bedrijfsarts een probleemanalyse maken. Hierin staat waarom de werknemer niet meer kan werken, wat zijn mogelijkheden tot herstel zijn, welke werkzaamheden nog wel kunnen worden uitgevoerd en wanneer hij het werk weer denkt te kunnen hervatten.
Week 8 - Binnen acht weken stelt de werkgever samen met de werknemer een Plan van Aanpak op. In dit plan wordt beschreven wat beide partijen gaan doen om de werknemer weer aan het werk te krijgen. Het Plan van Aanpak is gebaseerd op de probleemanalyse.
Evaluatie - De wet verplicht werkgevers en werknemers om elke zes weken een voortgangsgesprek te houden over de ontwikkelingen in het re-integratieproces. Als dit proces voortduurt, wordt het re-integratieverloop na het eerste jaar bekeken en wordt bepaald wat de stappen voor het komende jaar zullen zijn.
Week 42 - De werkgever meldt de zieke werknemer bij het UWV via de verzuimmelder op het werkgeversportaal. https://www.uwv.nl/werkgevers/online-verzuim-melden/verzuimmelder/index.aspx
Week 52 – Samen met de werknemer stelt u rond deze datum de (Eerstejaars) evaluatie op. Hierin staat hoe de re-integratie tot nu toe is verlopen.
Week 88 - Hebben alle inspanningen niet geleid tot terugkeer naar het werk, dan moet de werknemer een WIA-uitkering aanvragen bij het UWV. Het UWV beoordeelt de re-integratie-inspanningen eerst voor een eventuele WIA-uitkering toegekend wordt.
Week 91 - U geeft in de eindevaluatie aan wat de stand van zaken is van de re-integratie en vult dit aan met een actueel oordeel van de bedrijfsarts of arbodienst. U vult de eindevaluatie ook in op het moment dat uw werknemer uit dienst gaat.
Week 93 - Uiterste datum aanvraag WIA-uitkering. Zorg ervoor dat het re-integratieverslag compleet is.

Re-integratiedossier en re-integratieverslag

De werkgever moet alle re-integratie inspanningen bijhouden in een re-integratiedossier. Dit vormt de basis van het re-integratieverslag dat aan het einde van het re-integratietraject moet worden opgemaakt en dat dient om te beoordelen of werkgever en werknemer wel voldoende hebben gedaan. Meer over deze documenten in het dossier re-integratie inspanning.

Bron: website UWV-stappenplan bij ziekte.

Loondoorbetaling

Werknemers die ziek zijn, krijgen hun loon doorbetaald. Werkgevers zijn verplicht om maximaal twee jaar het loon door te betalen. Hiervoor gelden de volgende richtlijnen:
Het eerste jaar; werkgevers betalen minimaal 70% van het loon door. Het loon mag niet onder het minimumloon uitkomen.
Het tweede jaar; werkgevers betalen maximaal 70% van het loon door. Het loon mag wel onder het minimumloon uitkomen.
Na twee jaar stopt in principe de verplichting tot loondoorbetaling, mits de zieke werknemer dan een WIA-uitkering krijgt. Als een werkgever te weinig heeft gedaan aan de re-integratie kan hij verplicht worden tot doorbetaling van nog maximaal één jaar.
Als een werknemer onder de Ziektewet valt, zal het UWV 70% van het loon vergoeden aan de werkgever. De werkgever blijft verantwoordelijk voor de aanvulling tot 100% als de betreffende cao dit bepaalt.

Tips voor een snellere re-integratie

Werkgevers kunnen de re-integratie versnellen met de volgende aandachtspunten:

Start de re-integratie zodra bekend is over welke functionele mogelijkheden de zieke nog beschikt.
Ga uit van wat uw werknemer nog wel kan, in plaats van wat hij niet kan.
Vraag hulp aan uw arbodienst of een re-integratiebedrijf.
Laat het UWV of uw arbodienst naar het Plan van Aanpak kijken.
Ga na welke subsidies en voorzieningen het UWV biedt bij een structurele beperking wegens ziekte/gebrek.
Werk samen met andere mkb-bedrijven voor de re-integratie van een zieke werknemer bij een andere werkgever.

Veiligheidsmanagementsysteem

Een veiligheidsmanagementsysteem (VMS) is een hulpmiddel om de arbozorg te structureren en uit te voeren. Een VMS omvat de samenhangende elementen (o.a. beleid, organisatiestructuur, procedures,…) die een organisatie nodig heeft om structurele invulling te geven het Arbo- en veiligheidsbeleid. Het VMS moet gezien worden als een hulpmiddel om de Arbo doelstellingen te halen.

Er bestaan normen die eisen stellen aan de elementen die een VMS van een organisatie zou moeten inrichten. Een bedrijf kan ervoor kiezen om zich te laten certificeren tegen deze normen. Voorbeelden zijn:

OHSAS 18001 – eisen aan veiligheidsmanagementsystemen (binnenkort wordt deze omgezet naar de ISO-standaard “ISO 45001” en sluit dan aan op de overig normen voor managementsystemen zoals ISO 9001 (kwaliteit) en ISO 14001 (Milieu).
VCA - een checklijst die specifieke eisen stelt aan elementen van een VMS zoals beleid, werkplekinspecties, keuringen materieel, veiligheidsoverleg, ….

Functie-inhoud gerelateerd aan werkdruk en welzijn

Alléén werken

Alléén werken houdt altijd een bepaalde mate van risico in, zeker op een bewegend schip, aan dek, in besloten ruimtes en bij draaiende machines. Duisternis verhoogt dit risico. Over het algemeen is men dit zich zeer goed bewust, gewenning en routine kunnen de aandacht echter laten verslappen. In werkinstructies kunt u voorwaarden aangeven en de manier waarop toezicht gehouden moet worden op dit soort werk.

Werkoverleg en betrokkenheid

Werkoverleg kom je tegen in ieder bedrijf, maar is niet overal even effectief. Aan boord van binnenvaartschepen wordt vaak het werkoverleg rond de koffietafel gedaan, daar is op zich niets verkeerd mee, maar een werkoverleg dient meer doelen, zoals ervaringen uit te wisselen, medewerkers informeren over het reilen en zeilen van het bedrijf en als er openheid is van de werkgevers kant dan zal de werknemer ook eerder geneigd zijn te delen wat er op de werkvloer speelt. Van belang is dat er regelmatig werkoverleg plaats vindt waarvan men dan ook verslag legt, en waar ruimte is om arbeidsomstandigheden te bespreken.

In (functionerings) gesprekken kun je ook met elkaar spreken over arbeidsomstandigheden en veiliger werken. Een hulpmiddel in gesprek over veilig werken is speciaal voor de binnenvaart ontwikkeld.

Ook is het belangrijk dat medewerkers betrokken worden bij het inwerken van nieuwe mensen.

Zelfstandigheid, inhoud en variatie van het werk

Monotoon werk kan van invloed zijn op het welzijn van medewerkers. Het is daarom goed de werkzaamheden en de inhoud van alle functies zo te organiseren dat er geen functies met monotoon werk bestaan. Daarnaast is de werkbeleving van uw medewerkers van belang.

Om monotone functies gevarieerder te maken, kunt u denken aan:

Taakverbreding; door bijvoorbeeld voorbereidende taken toe te voegen
Taakverrijking; door organiserende of sturende taken toe te voegen
taakroulatie

Voorlichting en onderricht

De Arbowet geeft aan dat de werkgever de werknemers voldoende moet voorlichten over de risico’s die aan het werk zijn verbonden en over de maatregelen om deze risico’s te voorkomen of te beperken. De werkgever moet er dus voor zorgen dat de werknemer door voorlichting en onderricht voldoende weet om het werk veilig en gezond uit te kunnen voeren.

In de Arbowet is ook opgenomen dat de werknemer verplicht is mee te werken aan voor hem georganiseerde voorlichting en onderricht. Het is dus niet vrijblijvend.

De preventiemedewerker van het bedrijf kan het initiatief nemen voor het opzetten van voorlichting en onderricht binnen een organisatie. Aan de hand van de risico-inventarisatie en –evaluatie kan deze medewerker bepalen welke groepen medewerkers voorlichting moeten krijgen over welk onderwerp.

De ondernemingsraad of personeelsvertegenwoordiging heeft instemmingsrecht over de voorlichting en onderricht op het gebied van veiligheid en gezondheid.

Nieuwe werknemers worden bij indiensttreding geïnstrueerd over de aard van hun werkzaamheden, de daaraan verbonden gevaren en de maatregelen die er erop gericht zijn deze gevaren te voorkomen of te beperken. Dit noemen we ook wel familiarisatie anders gezegd “ken je schip” het is van groot belang dat men weet waar welke veiligheidsmiddelen te vinden zijn. Op tankschepen kennen we de verplichte drie maandelijkse brand- veiligheid en operationele oefeningen. Deze voorlichting wordt na indiensttreding zo vaak herhaald als nodig is om veilig en gezond te kunnen werken.

Wanneer er werknemers werkzaam zijn die jonger zijn dan 18 jaar, dan houdt de werkgever bij het geven van voorlichting rekening met de beperkte werkervaring en onvoltooide lichamelijke en geestelijke ontwikkeling van deze werknemers.

Werktijden

De rusttijdregels uit het RSP zijn van toepassing op bemanningsleden die géén werknemer zijn en die via de Rijn, Waal en Lek een internationale reis maken. Anders zijn in Nederland de rusttijdvoorschriften uit de Arbeidstijdenwet van toepassing. Voor de binnenvaart is dit verder uitgewerkt in het Arbeidstijdenbesluit vervoer hoofdstuk 5.

RICHTLIJN 2014/112/EU VAN DE RAAD van 19 december 2014 tot uitvoering van de Europese Overeenkomst over de regeling van bepaalde aspecten van de organisatie van de arbeidstijd in de binnenvaart die is gesloten door de Europese Binnenvaartunie (EBU), de Europese Schippersorganisatie (ESO) en de Europese Federatie van Vervoerswerknemers (ETF).

In Nederland zijn de wettelijke regels voor werktijden in de binnenvaart geregeld in de arbeidstijdenrichtlijn 2014-112. De Rijksoverheid heeft een brochure uitgebracht met specifieke regels voor de binnenvaart, zeescheepvaart en visserij.

Presentatie Arbeid-en Rusttijd binnenvaart - Kwakernaat

Psychosociale arbeidsbelasting

Hoe een werknemer zich voelt op de werkvloer, heeft niet alleen invloed op zijn functioneren, maar ook op zijn gezondheid. Als werkomstandigheden, zoals de psychische druk en de omgang met anderen, niet goed zijn, kan er werkstress ontstaan. Ook wel psychosociale arbeidsbelasting (PSA) genoemd.

Factoren die PSA en daarmee mogelijk ook werkstress kunnen veroorzaken, zijn bijvoorbeeld:

PSA kan leiden tot gezondheidsproblemen en ziekteverzuim en uiteindelijk tot langdurige uitval en mogelijk zelfs arbeidsongeschiktheid. Een derde van het ziekteverzuim in Nederland wordt veroorzaakt door werk gerelateerde psychische klachten. Werknemers die te maken hebben met PSA raken gedemotiveerd. Als zij uitvallen, is de stap terug naar werk extra moeilijk. Voor de werknemer is dat een hele vervelende situatie. En het kost u als werkgever veel geld.

Wat kunt u doen tegen psychosociale arbeidsbelasting (PSA)?

Als werkgever moet u beleid vaststellen om PSA tegen te gaan. Dat staat in de Arbowet. Doet u dat niet, dan kan Inspectie SZW maatregelen nemen. Uiteindelijk kunt u zelfs hoge boetes krijgen. Beleid tegen PSA ontwikkelt u op basis van de Risico-inventarisatie & -evaluatie (RI&E). Daarin beschrijft u in welke situaties uw werknemers last kunnen krijgen van PSA. Vervolgens achterhaalt u oorzaken en treft u aan de hand van een plan van aanpak treffende maatregelen en evalueert of deze het gewenste effect hebben.

Voorbeelden van maatregelen tegen PSA:

Voorkomen dat de werkdruk te hoog wordt.
Een vertrouwenspersoon benoemen.
Uw werknemers voorlichten over PSA.
Verdiepende onderzoeken naar werkdruk laten uitvoeren.
Een gedragscode en een klachtenprocedure opstellen.

Doelstellingen van het voeren van een PSA- beleid:

Voorkomen van het arbeidsverzuim.
De mogelijkheden van de medewerker en de eisen van het werk zijn op elkaar afgestemd.
Het gevoel van veiligheid voor de medewerker is of wordt vergroot.
Iedereen beschikt over een prettige werkplek.
Volgschade van incidenten voor medewerkers en de organisatie blijft beperkt.
Deskundige en effectieve opvang van en begeleiding aan het (potentiële) slachtoffer wordt aangeboden.
De medewerker kan door werkstress forse schade (psychotrauma) oplopen. Dit kan leiden tot langdurig arbeidsverzuim of erger. De werksfeer heeft eveneens te lijden onder PSA. Daardoor zijn er voor medewerkers risico’s namelijk personeel verloop fouten, imagoschade en kans op ongevallen wordt vergroot.

Wetgeving en overige informatie

De vereiste artikelen uit Arbowet, besluit en regeling zijn in dit hoofdstuk bij de relevante artikelen opgenoemd. Bijgaande nog een opsomming van de relevante artikelen:

Arbowet:

Art. 1.3 lid e Definitie PSA
Art. 3 Arbobeleid
Art. 4 Aanpassing arbeidsplaats
Art. 5 RI&E
Art. 13/14 Bijstand deskundige werknemers op het gebied van preventie en bescherming
Art. 15 Deskundige bijstand op het gebied van bedrijfshulpverlening
Art. 18 Arbeidsgezondheidskundig onderzoek

Arbobesluit:

Voor Bedrijfshulpverlening (BHV) verwijzen we naar het eigen hoofdstuk in deze Arbohandreiking. Meer informatie over ongevallen en calamiteiten komt hier ook aan bod.

Verdrinkingsgevaar

2021-06-11T12:44:21+02:00

Arbo handreiking

Nog niet ingediend Deze inhoud is onderdeel van de Arbo handreiking, maar nog niet ingediend voor goedkeuring als onderdeel van de Arbocatalogus.

Inleiding

Zowel varend als afgemeerd bestaat bij het werk aan boord van schepen het gevaar dat men overboord valt en te water raakt. Door verdrinking zijn jaarlijks enkele doden te betreuren. Uit onderzoeken van onder andere ISZW blijkt dat te water raken één van de grootste arbeidsrisico’s in de binnenscheepvaart is, gevolgd door het werken op hoogte en werken met arbeidsmiddelen.

Droge ladingschepen zijn meestal voorzien van een smal gangboord en als men daarbij ook nog een hoge dennenboom heeft, geeft het lopen in deze gangboorden een verhoogd risico om overboord te raken. Aan boord van de tankschepen heeft men meer ruimte aan dek en zijn de dekken voorzien van relingen zodat de kans om overboord te raken lager is. Sinds de aanpassing in het ES-TRIN in 2017 zijn voor nieuwe droge ladingschepen de relingen verplicht.

De passagiersschepen hebben vaak alleen een voor en achterdek waar de bemanning de afmeer- of ontmeer werkzaamheden uitvoert. Voor de passagiersdekken zijn speciale voorschriften.

In dit document wordt een overzicht gegeven van de risico’s die leiden tot het gevaar van verdrinken. Het belangrijkste is uiteraard het voorkómen dat personen te water kunnen raken. Technische aanpassingen aan schepen, zoals relingen maar ook menselijk gedrag zijn hierbij de basis voor het veilig werken aan boord van binnenvaartschepen.

Daarnaast is het belangrijk dat als er in het geval van te water raken adequaat gehandeld moet worden om verdrinking zoveel mogelijk te voorkomen.

Tevens treft men een uiteenzetting van de wettelijke bepalingen waaraan u als werkgever en/of werknemer moet voldoen en hoe u de veiligheidsorganisatie aan boord kunt inrichten. Door op de onderstreepte teksten te klikken, gaat u naar voorbeelden en/of referentiemateriaal om het onderwerp te verduidelijken.

Wat zijn de risico’s?

Letsel of verdrinking door overboord vallen; door vallen, struikelen, uitglijden aan dek in combinatie met het ontbreken van afschermbeveiliging of onjuist gebruik van bolderkasten etc. (hierop klimmen bijvoorbeeld) en te water raken of op- of van een kade vallen;
er is een verhoogde kans van overboord vallen en verkleining van overlevingskansen als mensen onder invloed van drank, drugs of medicijnen zijn

Maatregelen om risico’s te beperken (doelvoorschriften)

Voorkomen van vallen, struikelen, uitglijden aan dek:

Zorg voor een net en opgeruimd dek (housekeeping), doelmatige verlichting en voorzie het dek van antislip materiaal.

Gebruik alleen de daartoe aangegeven looppaden.

Klim niet op opstanden zoals bolderkasten en potdeksels, deze zijn hier niet voor bedoeld.

Voorkom overboord vallen of te water raken vanaf een kade aan de wal

Voorzie in deugdelijke afschermbeveiliging in de vorm van relingen;

Span indien mogelijk een staaldraad over de luikenkap of langs de den van stuurhuis naar voorschip, waaraan men zich bij werkzaamheden aan dek kan vastmaken (denk aan een doelmatig veiligheidsharnas);

Klim niet op opstanden zoals potdeksels en bolderkasten en blijf binnen de relingen.

Laat op ruim water (bijvoorbeeld het IJsselmeer) in het donker geen werkzaamheden aan dek uitvoeren. Ook een drenkeling terugvinden in roerig water in het donker is uiterst moeilijk;

Neem organisatorische maatregelen zoals het niet lopen over onbekende, slecht verlichte kades of haventerreinen en neem een lamp mee.

Hou de handrailen goed beet: “Eén hand voor jezelf en één voor het schip”

Vermijd het lopen langs de waterkant, ook al is de kortste weg naar de poort van een haventerrein langs de kade

Plaats altijd een doelmatige loopplank. Vermijd klim- en klauterpartijen om aan de wal te komen. Is het absoluut technisch onmogelijk om een loopplank te plaatsen of veilig te gebruiken, bijvoorbeeld als het schip laag onder de kade ligt, zorg dan dat het alternatieve toegangsmiddel (bijvoorbeeld een ladder) minimaal dezelfde veiligheid waarborgt als een normale loopplank.

Zorg voor een goed alcohol, drugs- en medicijnenbeleid.

Invloed van gedrag

Het gedrag (de cultuur) bepaalt in grote mate de kans om overboord te raken. Om veel gevallen klimmen bemanningsleden op bolder, potdeksels of andere opstanden om bijvoorbeeld bij het afmeren bij een bolder te komen om een touw of draad omheen te kunnen leggen. Dit wordt vaak uitgelokt door haast en een groot verschil in ontwerp tussen wal en schip.

Ook wordt vaak voorbij gegaan aan het vasthouden van de handrail, zodat men zich aan boord van droge schepen vast kan houden als de smalle gangboorden worden belopen.

Overboord vallen

De grootste effecten op het menselijk lichaam bij het overboord vallen en/of te water raken zijn:

Het onderkoeld raken. Dit risico bestaat niet alleen in de winterperiode. Ook water van 20^ºC kan als iemand daar langere tijd in ligt al tot onderkoeling leiden.
Desoriëntatie.
De schrikreactie en hierdoor niet in staat zijn te reageren (shock).
Letsel door het raken van obstakels tijdens een val.
Onvoldoende beheersing van de zwemkunst en zwemmerskramp. Het afleggen van een zwemexamen gekleed zwemmen in een zwembad van 25^°C is iets heel anders dan in een IJsselmeer met water van 10^°C met golfslag en met winterkleding en zware laarzen
Verdrinken

Verdrinking

De meeste dodelijke ongevallen in de binnenvaart ontstaan door het te water raken en verdrinken van opvarenden. Bij verdrinking is er kans op overlijden als het lichaam - of een bepaald deel van het lichaam - niet voorzien wordt van voldoende zuurstof. Verdrinking ontstaat door een overvloed aan vloeistof in de longen, of door verstikking bij onderdompeling. Verdrinking is al mogelijk in enkele centimeters water.

Door de toename van buitenlandse werknemers in de Binnenvaart waarbij blijkt dat zij vaak niet kunnen zwemmen, ontstaat een verhoogd risico op verdrinking en dus op een dodelijk ongeval als deze personen overboord raken.

Hiernaast kan bij een varend schip de zuiging van het schip en de werking van de schroef die achter het schip een sterke stuwing veroorzaakt een bijkomende bedreigende factor zijn. De drenkeling kan aangezogen worden en door de schroef worden getrokken, dat onherroepelijk leidt tot een dodelijk ongeval

Omstandigheden

De omstandigheden bepalen in grote mate de kans van overboord raken.
Belangrijke omstandigheden die de kans om te water te raken vergroten zijn o.a.:

Het weer, regen, vorst, sneeuw, harde wind.
Scheepsbewegingen (denk aan ruim water en slingerend schip)
Toestand van het dek, gladheid, obstakels.
de toegang tot het schip.
Situaties op haventerreinen, onvoldoende verlichting, struikel objecten en slechte bestrating langs de waterkant.

Zorg voor het beperken van de gevolgen

Als alle hiervoor genomen maatregelen om het te water raken te voorkomen ontbreken of mogelijk zouden kunnen falen, overweeg dan welke persoonlijke beschermingsmiddelen beschikbaar zijn om de gevolgen van het te water raken zoveel mogelijk te beperken. Denk daarbij aan de volgende mogelijkheden:

Draag aan dek altijd een zwem- of reddingsvest. Een reddingsvest is een persoonlijk beschermingsmiddel.
Draag bij duisternis een reddingsvest dat voorzien is van een lampje.
Controleer regelmatig, bijvoorbeeld één keer per week, of alle reddingsboeien nog aanwezig zijn (deze worden nog wel eens ontvreemd) en of de lijnen niet in de war zijn.
Vernieuw de reflectie strepen indien die door inwerking van de zon zijn aangetast.
Draag schoenen of laarzen die in het water makkelijk uit te trappen zijn.
Bij gebruik van een drijfjas of jas met ingebouwde reddingsvest, zorg er dan voor dat de singels ook aan de onderkant vastzitten zodat de jas bij het te water raken niet omhoog schiet en om uw hoofd komt.


Foto: reddingsvest	Foto: Reddings- of drijfjas

Bij duisternis kan voor het zoeken naar een drenkeling gebruik worden gemaakt van een zoeklicht. Gebruik een reddingboei met licht als eerste redding handeling door deze zo snel mogelijk na het te water raken naar of in de richting van de drenkeling te werpen. Dit vergemakkelijkt ook de waarneming van het slachtoffer.

Zwemtrap

Zorg altijd - zeker bij leeg schip - voor een gebruiksklare zwemtrap. Deze zwemtrap moet treden met een profiel hebben en lang genoeg zijn om ook met een leeg schip twee treden onder water te hebben. Bedenk dat het uiterst moeilijk is om, een volwassen man met natte kleding weer aan boord te trekken. Indien de drenkeling nog niet onderkoeld of verstijfd is, kan hij zelf via de zwemtrap weer aan boord klimmen.

Reddingsmiddelen

Onderstaand een opsomming van de middelen die verplicht en/of eventueel aanvullend aan boord aanwezig moeten zijn om ingezet kunnen worden voor het redden van een drenkeling:

Noodprocedure: hoe te handelen bij te water raken

Maak (een) procedure(s) om in geval van man over boord de drenkeling zo spoedig mogelijk terug aan boord te krijgen. Denk hierbij aan:

Alarmering naar de bemanning.
Vastleggen van de positie.
Activeer de MOB modus van het elektronische kaartsysteem.
Gooi een reddingboei met licht en houdt de drenkeling in het oog.
Tenminste één persoon blijft continu wijzen naar de drenkeling.
Geef de positie van de drenkeling regelmatig door.
Alarmering per marifoon.
Waarschuw de overige scheepvaart / Verkeerspost.
Verzoek om assistentie.
(M)an O(ver) B(oord) procedures in werking zetten.
De bijboot klaar maken en te water laten.
Rust de bemanning van de bijboot uit met draagbare communicatiemiddelen en een reddingsvest.
De drenkeling zo horizontaal mogelijk bergen en vervoeren.
Coördinatie aan dek door één persoon.
Eerste hulp door EHBO-ers onder de bemanning.
Gebruik een isolatiedeken uit de EHBO kist.
De werkgever (of die daartoe bevoegd is) alarmeert zo nodig hulpdiensten.
Houdt de drenkeling in de gaten, laat hem niet alleen achter.
Let op eventuele symptomen van onderkoeling. Breng de drenkeling eventueel over naar de wal.
Geef een (onderkoelde) drenkeling absoluut geen alcohol te drinken.

De persoon die overboord valt:

Probeer zo snel als mogelijk bij het vaartuig weg te zwemmen zodat men niet door de scheepsschroef wordt aangezogen.
Ontdoe je zo snel als mogelijk van je laarzen of schoenen.
Tracht op de rivier met de stroom mee naar de dichtstbijzijnde wal te zwemmen.
Is het reddingsvest geactiveerd en opgeblazen, probeer dan zoveel als mogelijk op je rug te zwemmen.
Zorg bij het te water raken in open water zoals het IJsselmeer dat je rustig blijft en maak je zo klein mogelijk zodat je niet teveel warmte verliest, vertrouw op je reddingsvest.
Ben je overboord geraakt zonder een reddingsvest aan te hebben, zorg dat je blijft drijven en maak je zo klein mogelijk, dit om niet onderkoelt te raken
Zwem op je rug, dit bespaart energie omdat het reddingsvest u rechtop wil houden.

Als er een drenkeling gered moet worden, moet u het onderstaande goed in acht nemen: een drenkeling kan op verschillende manieren uit het water worden gehaald. De redder kan een natte of droge redding uitvoeren. Bij een natte redding gaat de redder het water in en zwemt naar de drenkeling en spreekt hem toe. Aangekomen bij de drenkeling, pakt de redder de drenkeling vast, en vervoert de drenkeling in een van de vervoersgrepen terug naar de kant. Zonder goede thermische bescherming of reddingsvest krijgt een drenkeling, maar ook een redder te maken met twee grote gevaren, namelijk onderkoeling (hypothermie) en verdrinking.

Door te zwemmen wordt het warmteverlies vergroot en de overlevingstijd verkort. Zwemmen is dus niet de meest ideale methode, omdat het veel energie van de spieren vraagt. Blijf dus alert op het gevaar voor het eigen lichaam en zeg tegen de te redden persoon om zo stil en rustig mogelijk te blijven (zo weinig mogelijk te bewegen) en maak gebruik van het drijfvermogen van het lichaam en van het reddingsvest.

Oefen de Man Overboord Procedure regelmatig met de bemanning.

Wetgeving en overige informatie

De wettelijke basis voor het risico verdrinken zijn de doelvoorschriften in artikel 3 en artikel 15 van de Arbeidsomstandighedenwet (Arbowet) en diverse artikelen in het Arbobesluit (onder andere artikel 3.2, 3.10 en 3.16). Bij de invulling van de doelvoorschriften van de Arbowet in de Arbocatalogus Binnenvaart is ook gekeken wat er staat in andere wettelijke regelingen – zoals het Binnenvaart Politie Reglement (BPR) en Rijnvaart Politie Reglement (RPR) - die specifiek op de binnenvaart van toepassing zijn.
Artikel 3, lid e, van de Arbowet schrijft voor dat doeltreffende maatregelen worden getroffen op het gebied van de eerste hulp bij ongevallen, de brandbestrijding en de evacuatie van werknemers en andere aanwezige personen, en doeltreffende verbindingen worden onderhouden met de desbetreffende externe hulpverleningsorganisaties. Het risico van verdrinken valt onder dit artikel.
Artikel 3, lid f van de Arbowet stelt dat elke werknemer bij ernstig en onmiddellijk gevaar voor zijn eigen veiligheid of die van anderen, rekening houdend met zijn technische kennis en middelen, de nodige passende maatregelen moet kunnen nemen om de gevolgen van een dergelijk gevaar te voorkomen.
De werkgever is hierbij verantwoordelijk voor optimale arbeidsomstandigheden, het verstrekken van voorlichting aan de werknemers en het treffen van specifieke maatregelen om risico’s weg te nemen of te beperken.
Een belangrijk artikel uit het Binnenvaart Politie Reglement en Rijnvaart Politie Reglement is “goed zeemanschap” (art.1.04 en 1.05). Hierin staat onder andere dat de gezagvoerder, ook bij het ontbreken van uitdrukkelijke voorschriften, alle voorzorgsmaatregelen moet nemen die volgens goed zeemanschap en de omstandigheden nodig zijn om gevaarlijke situaties te voorkomen. Daarbij is het belangrijk dat in eerste instantie moet worden voorkomen dat opvarenden over boord vallen.

Redden van drenkelingen (artikel 3.10 Arbobesluit)

Op arbeidsplaatsen waar gevaar voor verdrinking bestaat, moet dit gevaar zoveel mogelijk worden voorkomen en zijn doelmatige middelen voor het redden van drenkelingen op een goed zichtbare plaats beschikbaar (ES-TRIN Art. 13.02-3h en ROSR Art. 10.02-2h). De Arbowetgeving beschouwt een schip als een arbeidsplaats. Als gevolg daarvan is bijvoorbeeld een loopplank een toegangsmiddel tot een arbeidsplaats.
De werkgever is verantwoordelijk voor optimale arbeidsomstandigheden, het verstrekken van voorlichting aan de werknemers en het treffen van specifieke maatregelen om risico’s weg te nemen of te beperken. Het overboord raken moet op grond van artikel 3 van de Arbowet zo veel - in alle redelijkheid - als mogelijk is worden voorkomen.

Aanvullende wettelijke voorschriften zijn te vinden in onderstaande wetten en besluiten:

Het Rijnvaartpolitie reglement (RPR, artikel 1.16) kent voorschriften die de gezagvoerder verplichten tot het vastleggen van handelingen in geval van ongevallen.
De Binnenvaartwet en de bijbehorende bijlagen geven technische regels voor reddingsmiddelen, onderhoud en aanvullende voorzieningen zoals veiligheidsprocedures per scheepstype
Het ES-TRIN) geeft voorschriften aangaande de uitrusting met reddingsmiddelen en het onderhoud hiervan.
Bekijk ook de folder “Werk veilig draag uw reddingvest” van “Varen doe je samen”

Werken op hoogte

2021-06-11T12:43:30+02:00

Arbo handreiking

Nog niet ingediend Deze inhoud is onderdeel van de Arbo handreiking, maar nog niet ingediend voor goedkeuring als onderdeel van de Arbocatalogus.

Inleiding

Valgevaar is een van de meest voorkomende oorzaken van een arbeidsongeval. Op een werkplek waar het gevaar bestaat om 2,50 meter of meer te vallen, is in ieder geval sprake van valgevaar. Dit betekent dat er sprake is van een verhoogd risico dat zelfs fatale gevolgen kan hebben. Maar ook onder de 2,50 meter moeten de juiste voorzorgsmaatregelen worden getroffen.

Aan boord van Binnenvaartschepen bestaat dit valgevaar ook.

Het onbeschermd werken op hoogte, het valgevaar in het ruim en het overboord slaan zijn zeer belangrijke risico’s bij werkzaamheden aan boord van een binnenvaartschip. Een onderzoek van de gezamenlijk inspectiediensten aan boord van binnenvaartschepen heeft namelijk aangetoond dat valgevaar en overboord slaan de twee meest belangrijke doodsoorzaken zijn bij ongelukken.

In dit onderdeel van de Arbocatalogus Binnenvaart wordt een uiteenzetting van de risico’s werken op hoogte en valgevaar beschreven. Vervolgens worden de relevante doelvoorschriften en de mogelijke oplossingen beschreven en wel zo dat ze praktisch aan boord van binnenvaartschepen kunnen worden toegepast. Op deze manier kunnen deze risico’s worden voorkomen en/of de schadelijke gevolgen van deze risico’s worden beperkt.

Wat zijn de risico’s?

De voornaamste oorzaken van risico’s; (val-)ongevallen aan boord zijn:

Onvoldoende orde en netheid.
Ontbreken veilige toegang tot het schip.
Ontbreken veilige toegang tot het ruim.
Ongelijke vloeren.
Onbeschermde hoogten.
Dynamische omgeving en weersomstandigheden.
Schip op de helling aan de werf

Deze bovenstaande factoren die tot risico’s leiden zijn per item hieronder nader uitgewerkt.

Onvoldoende orde en netheid

De inrichting van een goed opgeruimde, overzichtelijke, en goed verlichte werklocatie is de basis voor veilig werken aan boord. Regelmatig blijkt dat er bij veel werkzaamheden orde en netheid ontbreken. Daarom moet hier extra aandacht aan besteed worden om zo de veiligheid in stand te houden. Als er bijvoorbeeld een staaldraad in het gangboord ligt, kan dat tijdens het meren zorgen voor valgevaar met kans op letsel door vallen, struikelen of zelfs verdrinking of beklemming door overboord te vallen.

Figuur 1 - Naar buiten slaande deur, ongemarkeerde bolder en staaldraad in het gangboord

Ontbreken veilige toegang tot het schip

Opvallend is dat het veilig betreden en verlaten van het schip voor de bemanning - maar ook voor derden - in veel gevallen slecht is geregeld. Bijvoorbeeld omdat trappen langs een kade slecht onderhouden of niet veilig te bereiken zijn, of omdat de leuningen van loopplanken ontbreken. Veel schippers verwijzen naar het feit dat kades slecht worden onderhouden, en leggen de verantwoordelijkheid daarvan bij het havenbedrijf of de instelling waar wordt geladen of gelost. Toch is het zo dat de gevolgen van de keuze waar het schip meert en de daaraan verbonden beperkte of (on-) mogelijkheden voor het veilig van en aan boord gaan, altijd de verantwoording van de werkgever is.

Zorg altijd voor een goede toegang en laat geen mensen van-of aan boord komen indien er geen veilige toegang beschikbaar is. Spreek het betreffende bedrijf hierop aan en kies, indien mogelijk, een andere ligplaats.

Figuur 2 Koorddansend aan boord. Een slecht voorbeeld!

Ontbreken veilige toegang tot het ruim

Op veel schepen zijn veiligheidsvoorzieningen aangebracht, maar in een aantal situaties wordt gebruik gemaakt van een ladder. Deze is vaak te kort, of van een slechte kwaliteit, of wordt niet tegen omvallen geborgd. Kortom, het betreden van het ruim kan verbeterd worden door vaste trappen of vaste ladders, deze zijn per definitie veiliger dan losse trappen of ladders.

Een ladder valt onder de richtlijn Arbeidsmiddelen, zie ook de leidraad veilig werken met ladders. Deze richtlijn verplicht de werkgever de werknemers met zodanige arbeidsmiddelen te laten werken, dat de veiligheid en gezondheid van de werknemers tijdens het gebruik kunnen worden gewaarborgd. Naast het feit dat de ladder valt onder de definitie van arbeidsmiddelen, is in het Arbobesluit artikel 7.23 de voorschrift voor het werken op hoogte opgenomen. Het voorschrift geeft aanwijzingen om risico’s van uitglijden en omvallen te minimaliseren.

Figuur 3 Veilige toegang tot het ruim?

Ongelijke vloeren

Een binnenvaartschip kenmerkt zich door de aanwezigheid van ongelijke vloeren en soms moeilijk begaanbare dekken. Machinekamer met ongelijke vloeren, obstakels en de nodige leidingen en kabelgoten, die in de vaak beperkte ruimte niet optimaal verlicht zijn, kunnen tot valgevaar leiden. Ook fouten in de constructie, of in de afwerking, kunnen tot onbedoelde obstakels leiden die valgevaar veroorzaken.

Figuur 4 Een wirwar aan obstakels aan dek van een tankschip

Onbeschermde hoogten

Niet alle werkplekken zijn voldoende afgeschermd tegen valgevaar. Aan boord van schepen is bovenop de roef geen afscherming om valgevaar tegen te gaan. Dit geld ook voor het stuurhuisdak dat door bemanningen geboend wordt bijvoorbeeld.

Figuur 5 Onafgeschermde hoogte roefdek

Figuur 6 Bordes zonder handrail

Bij het werken aan boord van containerschepen tijdens het laden en lossen komt het regelmatig voor dat mensen op de containers lopen zonder valbeveiliging. Als er gevaar is voor vallen van grote hoogte, moeten binnenschippers en stuwadoorsbedrijven maatregelen nemen. Algemeen beleid hierbij is, dat in elk geval veiligheidsmaatregelen nodig zijn vanaf een hoogte van 2,50 meter. Als er bijkomende gevaren zijn, zoals werken boven uitstekende delen of vallen in het water, moeten er al bij geringer valgevaar maatregelen worden getroffen.

Figuur 7 Werken boven je macht op een niet geborgde ladder onder te steile hoek

Het handelen van meertrossen en staaldraden brengt grote krachten met zich mee. De kracht van een lier of het gewicht van het schip dat aan de tros hangt is door de menselijke kracht niet te compenseren. Het is daarom van belang dat het goede vakmanschap van de opvarenden zorgt dat de risico’s bij deze werkzaamheden zo worden beheerst dat hier geen ongewenste gebeurtenissen uit voort komen. Zie ook werken met touwen en staaldraden onder ‘fysieke belasting’. (link)

Dynamische omgeving en weersomstandigheden

De arbeid hygiënische strategie van artikel 3 van de Arbowet eist aanpak van risico’s bij de bron, maar als dat in redelijkheid niet kan worden gevergd zijn lichtere maatregelen een alternatief. Zo kan voor een werknemer geen vaste ondergrond worden verlangd voor de werkplek boven of op het water, maar wel valbeveiliging en voorzorgsmaatregelen zoals het dragen van een harnasgordel of een reddingsvest. Hoewel dit niet altijd mogelijk is moet deze situatie moet echter wel zo veel mogelijk worden voorkomen en het schip geschilderd worden vanaf een kade bijvoorbeeld of aan de werf.

De weersomstandigheden kunnen de veiligheid op de werkplek negatief beïnvloeden. Bij kou, sneeuw en regen, wanneer de dekken glad zijn, levert lopen door het gangboord meer risico’s op dan bij droog en kalm weer.

Door plotselinge scheepsbewegingen kan ook valgevaar ontstaan. Het naleven van de veilige werkprocedures is dan van groot belang.

Figuur 8 Werkzaamheden buiten de reling. Een reddingsvest is op zijn minst vereist. Beter kan men natuurlijk deze situatie vermijden en de werkzaamheden uitvoeren als het schip strak tegen een kader ligt, zodat je er goed bij kunt zónde het risico om te water te raken..

Maatregelen om risico’s te beperken

Voor bijzondere groepen werknemers, zoals in de binnenvaart, is het minder eenvoudig om risico’s van valgevaar en de oorzaak (bron) aan te pakken. Er is vaak geen constante stabiele ondergrond en bijvoorbeeld het werken op onbeschermde hoogte bij het laden en lossen (containervaart) kan niet altijd worden vermeden. Een collectieve valbeveiliging (vangnet) is technisch vaak niet uitvoerbaar, omdat op een schip vrije toegang tot het ruim moet zijn om te laden en lossen en een vangnet dit belemmert.

Tips om veilig te werken op hoogte

Valgevaar is een groot risico, maar er zijn voldoende mogelijkheden om de risico's te beperken. Werkgevers en werknemers kunnen daar zelf ook aan bijdragen. Hier volgen enkele tips:

stel een goede RI&E op;
zorg dat in het bouwontwerp al structurele arbeidsmiddelen voor werken op hoogte en valbeveiligingen worden opgenomen;
laat werknemers zoveel mogelijk vanaf een veilige plek (steiger of bordes) werken;
respecteer leuningen en hekken;
scherm vloer- en wandopeningen af ;
neem geen onnodige risico’s;
ruim de werkplek voortdurend op om de kans op struikelen, uitglijden of verstappen te voorkomen;
werk alleen met een valbeveiliging als er ook mee geoefend is;
gebruik alleen een goedgekeurde valbeveiliging (CE-merk fabrikant is voldoende);

Mogelijke maatregelen die kunnen worden genomen zijn:

Het leveren van de juiste middelen en mogelijkheden, zoals een aanduiding van het valgevaar met markering, afscherming van het valgevaar en een instructie over valgevaar.
Het leveren van een goedgekeurde valbeveiliging, een goede stabiele ruimtoegang, het verlichten van de werkplek en het opstellen van korte, maar krachtige werkvoorschriften.
Toezien door de werkgever op het juiste gebruik van deze middelen en mogelijkheden.

Het juiste gebruik hiervan is voor een groot deel afhankelijk van het veiligheidsbesef (de mentaliteit) van de werknemer die ook verantwoordelijk is voor de veiligheid. Naast bovenstaande maatregelen moet er rekening te worden gehouden met de volgende zaken:

Verzorgen van orde en netheid
Verzorgen van een veilige toegang tot het schip
Verzorgen van een veilige toegang naar het ruim
Aanduiding valgevaar bij ongelijke vloeren
Maatregelen bij werken op onbeschermde hoogte
Het veilig werken in een dynamische omgeving

De hierboven opgesomde punten worden hieronder een voor een nader uitgewerkt.

Verzorgen van orde en netheid

Organiseer het werk zo, dat losliggende objecten die valgevaar kunnen veroorzaken, worden opgeruimd. Andere losliggende objecten als slangen en trossen die op het dek liggen, of ladingresten en stuwagemateriaal, die bij het laden en lossen achterblijven, vormen niet alleen valgevaar, maar kunnen ook plekken met daaronder niet zichtbaar val- of glijgevaar zijn.

Orde en netheid bij onderhoudswerkzaamheden in bijvoorbeeld de machinekamer voorkomt dat de vloer glad wordt en er valgevaar ontstaat.

Figuur 9 Opruimen van gemorste vloeistof (spillage)?

Het plaatsen van trossenbakken waarin trossen kunnen worden opgeschoten en zelfwindende tros- en / of slanghaspels voorkomen dat trossen en slangen los aan dek blijven liggen. De werkgever moet een goede instructie aan de opvarenden geven over de plicht deze voorzieningen te gebruiken en toezicht te houden op de naleving hiervan.

Bij het laden en lossen van containers wordt doorgaans samengewerkt met stuwadoorsbedrijven. Het opruimen van stuwmateriaal en kettingen moet een vast onderdeel zijn van de afspraken die bij het samenwerken met deze bedrijven worden gemaakt. Het geven van instructie en voorlichting moet aan alle werknemers die bij het laden en lossen zijn betrokken (ook de werknemers van de stuwadoors als zij aan boord werken) worden gegeven.

Bij werkzaamheden in de machinekamer is het morsen van smeermiddelen (spillage) op de vloer snel gebeurd. Dit veroorzaakt gladde vloeren met een verhoogd valgevaar. Het direct opruimen met de juiste middelen en voorzorgsmaatregelen voor het milieu voorkomt dat valgevaar optreedt. Hiermee is tevens het brandgevaar weg genomen. In de machinekamer is standaard een voorraad poetslappen voorhanden en kan oliehoudend afval in een speciale opvangemmer worden verzameld.

Verzorgen van een veilige toegang tot het schip

De uitrustingseisen in de binnenvaartwetgeving schrijven een loopplank voor de veilige toegang tot een schip voor. Voor passagiersschepen zijn hiervoor zelfs aanvullende eisen volgens de EN norm 14206 : 2003 (conform CESNI).

Het hebben van veilig en gekeurd toegangsmateriaal alleen voorziet nog niet in een veilige toegang. Het niet goed opstellen van de loopplank onder een veilige hoek met alle voorgeschreven middelen, zoals leuningen, vangnetten en het goed borgen van de loopplank, brengt de veiligheid in het geding.

Figuur 10 Veilige toegang?

De veilige toegang tot het schip is in eerste instantie de verantwoording van de werkgever waarbij goed gelet moet worden op de omstandigheden bij de ligplaats. In getijdenhavens is het noodzakelijk de stand van de loopplank goed in de gaten te houden. Door langsscheepse bewegingen kan de loopplank over de kade schavielen (= schuren) met mogelijk schade tot gevolg.

Wanneer schepen naast elkaar gemeerd liggen, moet u rekening houden met gevaren van overstappen. Zorg dat de looproute over het schip goed gemarkeerd is en in het donker de plaats waar u veilig van schip naar schip kan gaan verlicht is.

Verzorgen van een veilige toegang naar het ruim

De toegang tot het ruim en het dek van een schip is uitsluitend toegestaan door een vaste trap. Of als dit niet mogelijk is, een vaste ladder, klampen of voetopeningen van geschikte afmetingen. Deze dienen van voldoende sterkte te zijn. Andere deugdelijke toegangsmiddelen zijn ook toegestaan.

Deze zijn, als het mogelijk is, gescheiden van de luikopeningen en moeten goed verlicht zijn. In een donkere ruimtoegang is zelfs op een goed toegankelijke trap valgevaar mogelijk!

Als u via een ladder een ruim betreedt, moet u rekening houden met de leidraad veilig werken met ladders. Een goede instructie over het werken met ladders houdt in ieder geval de volgende aanwijzingen in:

Controleer de ladder voor het gebruik op zichtbare defecten.
Controleer of de ladder schoon is van ladingresten.
Staat de ladder onder een juiste hoek ten opzichte van het horizontale vlak?
Staat de ladder op een stevige ondergrond?
Heeft de ladder een overlap van enige sporten boven het hoogste dek?
Is de ladder op het hoogste dek geborgd?
Is een metalen ladder minstens 2,5 meter vrij van onder spanning staande elektriciteit?

Bij weersomstandigheden waarbij windsnelheden boven windkracht 6 BF op de werkplek wordt gemeten moeten werkzaamheden op ladders worden gestopt.

In de binnenvaartwetgeving wordt over klimvoorzieningen het volgende genoemd:

Trappen en ladders moeten veilig zijn bevestigd.
Trappen moeten ten minste 0,60 m breed zijn. De vrije breedte tussen de handrelingen moet ten minste 0,60 m bedragen. De diepte van de treden mag niet minder zijn dan 0,15 m. Het oppervlak van de treden moet veiligheid bieden tegen uitglijden en trappen met meer dan drie treden moeten handrelingen hebben.
Ladders en klimtreden moeten een vrije breedte van ten minste 0,30 m hebben. De afstand tussen de sporten mag niet meer dan 0,30 m bedragen. De afstand van de sporten tot constructiedelen moet ten minste 0,15 m zijn. Ladders en klimtreden moeten van boven herkenbaar zijn en met handgrepen boven de uitgangsopeningen zijn uitgerust.
Aanleunladders moeten ten minste 0,40 m en onderaan ten minste 0,50 m breed zijn. Ze moeten beveiligd kunnen worden tegen kantelen en wegglijden en de sporten moeten vast in de boom zijn bevestigd.

Figuur 11 Aanwijzing ladder opstellen onder de juiste hoek

Een schip op de helling van een scheepswerf dient van een veilige toegang te worden voorzien. Voorkom dat medewerkers of werfpersoneel vanaf het dek kunnen vallen. Met de dubbelwandige tankschepen zijn er bij werfbeurten inspecties van de zijballasttanks. Hierbij wordt buiten de railing gewerkt en verhoogd het risico van naar beneden vallen.

Figuur 12 Veilige toegang bij een schip op de helling aan de werf

Aanduiding valgevaar bij ongelijke vloeren

Ongelijke vloeren kunnen valgevaar veroorzaken. Bevinden zich aan boord hinderlijke uitstekende delen op of laag boven het vloeroppervlak? Denk hierbij aan: niveauverschillen, afstapjes en profiel van het dek.

Bij werkzaamheden op een werf is het niet ongebruikelijk om mangatdeksels in het dek open te leggen. Ook worden dekdelen vaak tijdelijk verwijderd om bij onderliggende installaties te komen voor reparatie of onderhoud. Deze werkzaamheden worden in overleg met de werf gepland. Het afschermen van deze openingen als de werkzaamheden niet plaats vinden en het plaatsen van markering rondom de openingen schermt personen die aan boord werken van deze gevaren af. Het is wel noodzaak om deze voorzieningen regelmatig te controleren en in stand te houden.

Ook vaste punten aan boord van een schip kunnen valgevaar opleveren. Bolderdeksels in de gangboorden en hindernissen, zoals bijvoorbeeld randen van traptreden, moeten in een met het omgevende dek contrasterende kleur zijn geverfd. Een goede preventieve maatregel is het alert maken van de opvarenden op dit gevaar door oneffenheden en obstakels opzichtig te markeren. De standaard gevaaraanduiding is een diagonale geel/zwarte streep. Op ooghoogte kan deze markering worden aangegeven met het volgende pictogram:

Het goed verlichten van de obstakels verhoogt eveneens de alertheid van de opvarenden. Inrichtingseisen van een veilige werkplek met betrekking tot het voorkomen van valgevaar is beschreven in de binnenvaartwetgeving.

Maatregelen bij werken op onbeschermde hoogte

Dekken en gangboorden moeten vlak en vrij zijn van obstakels waarover men kan struikelen. Ze moeten zodanig zijn uitgevoerd dat er geen water op kan blijven staan.

Figuur 13 Juiste afvoer van water in het gangboord

Dekken en gangboorden, machinekamervloeren, bordessen, trappen en de bolderdeksels in de gangboorden moeten veiligheid bieden tegen uitglijden. Deze oppervlakten dienen slipvast te zijn uitgevoerd. Bolderdeksels in de gangboorden en hindernissen, zoals randen van traptreden, moeten in een met het omgevende dek contrasterende kleur zijn geverfd.

Figuur 14 Een heupgordel niet gebruiken in een omgeving waar men kan vallen

Buitenkanten van de dekken en de werkplekken waar de valhoogte meer dan 1 meter kan bedragen, moeten zijn voorzien van een verschansing van ten minste 0,70 m hoogte of van relingen die bestaan uit een handreling, een tussenregel op kniehoogte en een voetlijst.

Bij gangboorden moet een voetlijst en een doorlopende handreling aan de dennenboom zijn aangebracht. De handreling aan de dennenboom kan achterwege worden gelaten, als het gangboord voorzien is van een niet neerklapbare reling.

Van werken op onbeschermde hoogte in de binnenvaart is vooral sprake bij het laden en lossen van lege containers. Daarbij is het nog steeds toegestaan een kraan met draden te gebruiken. Bij geladen containers moet altijd een spreader worden gebruikt. Er hoeft dus niemand de containers op om de draden vast te maken. Zie ook het hoofdstuk “werken met containers” (link).

Alleen wanneer collectieve valbeveiliging niet meer tot de mogelijkheden behoort, moet worden overgegaan tot persoonlijke valbeveiliging.

De doelmatige persoonlijke beschermingsmiddelen tegen valgevaar worden door de werkgever verstrekt. De werknemer gebruikt de persoonlijke beschermingsmiddelen daar waar voorgeschreven.

Het handelen van meertrossen en staaldraden brengt grote krachten met zich mee. De kracht van een lier of het gewicht van het schip dat aan de tros hangt is door de menselijke kracht niet te compenseren. De werkgever stelt werkprocedures op om veilig met dek werktuigen en uitrusting te werken. Bij de lieren worden in begrijpbare taal bedieningshandleidingen geplaatst en wordt de communicatie gewaarborgd door het afstemmen van handsignalen. Bij grotere afstanden dan 25 meter en uit het zicht van elkaar werken worden portofoons ter beschikking gesteld.

Het is van belang dat het goede vakmanschap van de opvarenden en het naleven van de instructies zorgt dat de risico’s bij deze werkzaamheden zo worden beheerst dat hier geen ongewenste gebeurtenissen uit voort komen.

Het veilig werken in een dynamische omgeving

Door scheepsbewegingen als gevolg van manoeuvres, weersomstandigheden, ladingbehandeling en passerende scheepvaart is er aan boord geen vaste ondergrond.

De werkgever geeft instructies over het veilig werken tijdens de vaart en ziet toe op de naleving hiervan. Daarnaast worden doelmatige persoonlijke beschermingsmiddelen zoals veiligheidsschoenen voorgeschreven. Bij het werken aan boord tijdens de vaart is het dragen van een reddingsvest verplicht volgens de binnenvaartwetgeving. Als een opvarende overboord slaat moet in de bedrijfshulpverleningsorganisatie (zie ook het arbo onderwerp bedrijfshulpverlening) rekening gehouden worden met het redden van drenkelingen.

Zijn de krachten onder controle?

Wetgeving en overige informatie

Inleiding

In dit hoofdstuk worden achtereenvolgens de relevante artikelen uit respectievelijk de Arbowet, het Arbobesluit, de Arboregeling, de Arbobeleidsregels en de binnenvaart wetgeving weergegeven. Deze volgorde is conform de opbouw van de wet.

Arbowet

Valincidenten kunnen blijvende invaliditeit of de dood van het slachtoffer tot gevolg hebben. Werkgevers zijn zich ervan bewust dat een vermindering van het aantal valincidenten onder meer kan worden bereikt door het nemen van voorzorgsmaatregelen.

Arbobesluit

In hoofdstuk 3 en 7 van het Arbobesluit

zijn artikelen opgenomen die betrekking hebben op valgevaar en gevaren die samenhangen met transport. Het betreft hier de volgende artikelen:

Markering gevaarlijke plaatsen (artikel 3.15)
Voorkomen valgevaar (artikel 3.16)
Mobiele arbeidsmiddelen (artikel 7.17)
Arbeidsmiddelen voor het hijsen en heffen van lasten of personen (artikel 7.18 en 7.20)
Tijdelijke werkzaamheden op hoogte (artikel 7.23 en 7.23a)
Toegang tot het schip (artikel 7.24)
Keuze persoonlijk beschermingsmiddel (artikel 8.2)

Arboregeling

In de Arboregelingen is het volgende relevante artikel opgenomen:

veiligheids- en gezondheidssignalering (hoofdstuk 8)

Arbobeleidsregels

De beleidsregel 3.16 die specifiek gaat over voorzieningen ter voorkoming van valgevaar is niet van toepassing aan boord van schepen. Voor schepen gelden de voorschriften voor de voorzieningen bij valgevaar zoals die in de schepenwetgeving zijn opgenomen. Omdat uit de recente onderzoeken blijkt dat valgevaar doodsoorzaak nummer een aan boord van schepen is, is gekozen dit onderwerp toch in de Arbocatalogus op te nemen.

Binnenvaartwetgeving

In de respectievelijke scheepvaartwetgeving met betrekking op de binnenvaart geven zowel het CESNI, de Binnenvaartwet en het Binnenschepenbesluit richtlijnen voor het veilig inrichten van de werkplek en het specifiek voorkomen van valgevaar.

Relevante artikelen uit de Binnenvaartwet en respectievelijk het CESNI (voorheen ROSR)

Klimvoorzieningen (artikel 14.07)
Bescherming tegen vallen (artikel 14.02)
Algemene bepalingen (artikel 14.01)

Hier geldt dus wederom het principe van Lex Specialis gaat boven Lex Regalis (specifieke wetgeving gaat altijd uit boven de algemene wetgeving) en focussen wij ons op de artikelen uit deze wetgeving.

De systematiek van de Arbeidsomstandighedenwet (Arbo-wet) is erop gericht dat een risico in eerste instantie bij de bron wordt aangepakt. De beste mogelijkheid daartoe is dat bij nieuwbouw al in de ontwerpfase (’op de tekentafel’) rekening wordt gehouden met de keuze van het juiste arbeidsmiddel in de bouw-, de gebruiks- en de onderhoudsfase van een schip, waarbij oplossingen worden bedacht die een alternatief bieden voor het veilig inrichten van de werkplek op hoogte.

Het Arbobesluit eist dat de werkgever veilige en gekeurde arbeidsmiddelen ter beschikking stelt, maatregelen neemt om valgevaar te voorkomen, de instructie verzorgd bij het gebruik van de scheepsuitrusting en toezicht houdt op juiste naleving van deze instructies. Dit kan door middel van het aanbrengen van een veilige steiger, stelling of werkvloer of het aanbrengen van hekwerken en leuningen. Als dit niet kan omdat bijvoorbeeld het aanbrengen ervan te grote risico’s met zich meebrengt, mogen vangnetten of harnasgordels met lijnen worden gebruikt.

Pas als blijkt dat een dergelijke bronaanpak niet, of niet op korte termijn kan worden gerealiseerd, moet het gebruik van collectieve arbeidsmiddelen worden overwogen.

De werkgever moet in ieder geval de werkplek veilig inrichten indien:

Men moet werken op 2,5 meter hoogte of meer.
Men moet werken op arbeidsplaatsen die in beweging zijn of kunnen komen, en waarbij onmiddellijk valgevaar bestaat.
Als het hoogteverschil kleiner is dan 2,5 meter en er sprake is van risico verhogende omstandigheden waardoor de gevolgen van een val erger worden (bijvoorbeeld bij werken boven water of boven opgetild materiaal).

Hier hebben de werkgevers en werknemers die werkzaamheden op hoogte (laten) verrichten, een eigen verantwoordelijkheid voor het veilig uitvoeren van de werkzaamheden.

De keuze voor de juiste maatregelen baseert men op de specifieke vragen over valgevaar uit Binnenvaart branche Risico-Inventarisatie en –Evaluatie (RI&E).

Uit de media

De volgende berichten zijn uit de media voortgekomen en illustreren schrijnend de noodzaak om valgevaar te voorkomen:

“Volgens de KLPD en Zeehavenpolitie nemen binnenvaart- en stuwadoorsbedrijven het niet zo nauw met de valbeveiliging van mensen bij de overslag van containers. Zij hebben het toezicht op de naleving van Arboregels overgenomen van de Arbeidsinspectie. Daardoor is de pakkans bij overtreding van de Arbeidsomstandighedenwet groter is geworden. Wie zich niet aan de regels houdt, kan een boete van duizenden euro’s krijgen.

De politie houdt sinds augustus 2005 toezicht op de Arbowet op binnenschepen. ‘We hebben natuurlijk eerst onze mensen moeten opleiden’, aldus de Zeehavenpolitie. ‘Vanaf begin dit jaar zijn we ermee aan de slag. Het viel ons op, dat schippers en walbedrijven tijdens het laden en lossen regelmatig mensen op de containers laten lopen zonder valbeveiliging.

Van schippers kregen we te horen dat een dergelijke draad maar lastig is en dat er niet mee te werken valt. Een walbedrijf vertelde dat zijn spreader al weken kapot was. Maar dat wil niet zeggen dat je dan geen maatregelen hoeft te nemen. Wij maken dan proces-verbaal op en sturen dat, vaak met foto’s, naar de Arbeidsinspectie. Die bepaalt wat vervolgens gaat gebeuren.’

Volgens de afdeling zeevaart van de Arbeidsinspectie is duidelijk dat: ‘als er gevaar is voor vallen van grote hoogte, binnenschippers en stuwadoorsbedrijven maatregelen moeten nemen”. Algemeen beleid hierbij is, dat in elk geval veiligheidsmaatregelen nodig zijn vanaf een hoogte van 2,50 meter (zie ook het inspectierapport binnenvaart 2005).

Als er bijkomende gevaren zijn, zoals uitstekende delen of vallen in water, moeten al bij geringer valgevaar maatregelen worden getroffen. Daarvan is in de binnenvaart vooral sprake bij het laden en lossen van lege containers. Daarbij is het nog steeds toegestaan een kraan met draden te gebruiken. Bij geladen containers moet altijd een spreader worden gebruikt en hoeft dus niemand de containers op om de draden vast te maken.”

“Gewonden op binnenschepen
Een 22-jarige man uit Werkendam is zwaar gewond geraakt bij een ongeval op een binnenschip in Lemmer. Het schip lag afgemeerd in de Prinses Margrietsluis.

De schipper uit Werkendam riep richting zijn 22-jarige zoon en een matroos dat er koffie was. De twee waren op dat moment bezig met werkzaamheden op het voordek. De jongen sprong, zoals hij wel vaker deed, van het dakje van de voorhut naar beneden om zo over de luiken naar de stuurhut te lopen. De luiken waren deze keer echter niet aanwezig. Het slachtoffer viel ruim vijf meter naar beneden. De man moest gestabiliseerd worden door het personeel van de ambulance en het mobiel medisch team (MMT). Hij is vervolgens overgebracht naar het Academisch ziekenhuis in Groningen.

Op dezelfde dag raakte er ook een 31-jarige schipper uit Mijdrecht gewond. Het binnenschip lag afgemeerd aan de Spoorhavenweg in Veendam. De man wilde een handje helpen bij het schoonmaken van de kade die vervuild was geraakt door een chemische vloeistof. De schipper gleed vermoedelijk uit toen hij een slang had klaargelegd. Hij viel vervolgens in een laadruim. De man is met behulp van een hoogwerker van de brandweer uit het laadruim van het schip gehaald. Het slachtoffer is met arm- en rugklachten naar het ziekenhuis in Veendam vervoerd. De arbeidsinspectie onderzoekt beide ongevallen.”

Bronnen

Arbowet art. 3, 5; Arbobesluit art. 3.3, 3.16, art. 7.4, 7.23; Warenwetbesluit draagbaar klimmaterieel
Arbokennisnet dossier Bouw transport- en valgevaar.pdf
Leidraad veilig werken op hoogte
Euronorm Inspectie ladders en trappen
Arboportaal Veilig werken op hoogte
Inspectie SZW: nog te veel overtredingen op kleine bouwplaats